Перадумовы заключэнняунп

Заключэнне дзяржаунай уНіі памІж дзвюма суседшм! KpaiHaMi - Вялшм княствам НІтоусюм, Русюм, Жамойцюм і Польсюм каралеуствам было падзеяй, якая прадвызначыла далейшы лес не толью народау, што насяляЫ гэтыя краІны, але і шэрага шшых.

Ha працягу XIV - XV стст. Полынча неаднаразова рабша спробы навязаць Вялжаму княству Лггоускаму унно з мэтай яго шкарпарацьй у склад Польскага каралеуства. Аднак усе гэтыя намаганш правалшюя. НІто ж прымусша юруючыя вярхІ BKJI пайсщ на таю звышцесны, на мяжы страты сама- стойнасщ, саюз?

Адказваючы на гэта пытанне, нельга не пагадзщца з бела- русКіМ даследчыкам П. Лойкам, яю сцвярджае, што сярод шэрагу прычын уті 1569 г. адной з самых важных былІ унутрыкласавыя супярэчнасщ у пануючым шляхецюм cac- лоуе Вялжага княства .

Справа у тым, што магнацтва, якое трымала у княстве уладу, не стала б яе з юмсьщ дзялщь без нацюку з боку шматлжай дробнай і сярэдняй шляхты. A улада буйных зем- леуладальшкау была амаль што неабмежаваная. Ha сойме у ВКЛ паны-рада праводзйй галоуным чынам свае рашэнш, машпупдруючы думкамІ болынасщ шляхты. Напрыклад, сяб- ра Гаспадарскай Рады А. Гаштольд, парауноуваючы польсю і

Гл.: JIoma П. Незалежнасць пасля Люблша, або магнацка-шляхецкая ”беларус1зацыя”/Спадчына. 1991.№5.С. 11.

лггоусю соймы, nicay: "...Соймы нашы праходзяць зуам

Інакш: што вырашае гаспадар і паны-рада, то і шляхта аба-

вязкова прымае да выканання: мы ж запрашаем шляхту на

нашыя соймы як бы для гонару, дзеля таго, каб усе ведалІ,

што мы вырашаем" . Ha павятовых соймІках, органах шля-

хецкага самакІравання, якІя бьш! створаны у BKJI паводле

рэформы 1565 - 1566 rr., таксама галоуную ролю адыгрываш 2

магнаты .

Безумоуна, што шырокІя колы беларуска-лІтоуска- украшскай шляхты марылІ заняць такое ж вызначальнае ста- новІшча у сваей дзяржаве, як польская шляхта у сваей. 1н- шым 1 словам!, шляхта BKJl жадала набыць польскІя "залатыя шляхецкІя вольнасцГ'. 3 гэтым сцвярджэннем не уСе гІсторыю згодны. Напрыклад, Я.А. Юхо адзначае наступнае: "...Няма дастатковых падстау лІчыць, што шляхта жадала поунага злІцця з Польшчай, а буйныя феадалы выступал! супраць yHii. Гэта памылковая думка склалася пад уплывам каталІцкай прапаганды, якая спрабавала пераканаць, што да- лучэнне УкраІны і частк! БеларусІ да Польшчы было ажыц-

„з

цеулена згодна з пажаданнем шляхецкага роду княства . Існаванне розных пунктау гледжання на адно і тое ж пытанне гаворыць аб тым, што вывучэнне прычын заключэння Люб- лІнскай уНіі патрабуе далейшай навуковай распрацоую.

Мы мяркуем, што супярэчнасщ, якія назІралюя у стане пануючага класа ВКЛ, у 60-я гг. XVI ст. яшчэ больш абваст- рылюя. АсаблІва яскрава гэта выявІлася у перыяд работы сойма, што адбыуся восенню 1562 г. пад Вщебскам. Яго удзельнш звярнуліся да ЖыгІмонта Аугуста, караля польска- га і вялжага князя лггоускага, з прашэннем "учынщь супольны сойм з палякамІ, каб разам караля Bbi6ipani, мъп\ агульную

' Цыт. па: Любавский M.K. Очерк истории Литовско-Русского госу-

дарствадо Люблинской унии включительно. M. 1910. С. 207.

2

Гл.: Дневник Люблинского сейма 1569 года. Спб. 1869. С. 290. ЮхоЯ.А. KapoTKi нарыс пстор*лдзяржавы i права Беларусь С. 129.

абарону, супольна соймжаваш і права аднолькавае ужывагн'".

Трэбазауважыць, што пытанне праушю абмяркоувалася у той час не толью на соймах, але і у тагачаснай пуб- лщыстычнай і юрыдычнай лтаратуры. Напрыклад, польсю публщыст Станюлау Ажэхоусю выдау працу, якая стала апа- феозам польскай шляхецкай вольнасщ. У ей аутар на- CMixaeuua над "няволяй" лщвшау.

Аутару гэтых слоу быу дадзены належны адказ у творы вядомага юрыста ВКЛ, вшенскага войта Аугусцша Ратунду- ca. Ён вельмІ крытычна ставІуся да "залатой вольнасці польскай", лІчачы яе анархІяй. "Паляк гультаяваты і ухшяецца ад аховы дзяржавы, лІчыць за легапае упрыгожваць сеаіх жонак і дачок і баляваць з сябрамц гвалцщь сумленне суддзяу і ад- мшютратарау. Паляю-шляхцщы пагарджаюць вышэйшым

„з

саслоуем 1 прычыняюць зло простаму народу .

Аугусцш Ратундус, сам абаронца свабоды, бачыць яе не у анархн. Ён разумее свабоду так, як яе разумеу Цыцэрон, гэта значыць не у аНархіі, a у выкананш тых законау, яюя установлены у дзяржаве. "Мы, - гаварыу Цыцэрон, з'яуляемся нявольнІкамІ права дзеля таго, каб карыстацца свабодай мапп" .

Ha думку Ратундуса, лщвшы павшны вельмІ крытычна ставщца да польскай свабоды, якая і Польшчы не прыносщь дабра. "Але Kani лггоуцы гатовы заключыць унІю, то толью

JIoma П.А. Незалежнасць пасля Люблша, або магнацка-шляхецкая

"беларусІзацыя'ѴСпадчына. 1991.JNb5.C. 11.

2

Цыт. пыДоунар-Заполъст M.B. Псторыя Беларусь С. 96.

2 Там жа. С. 97.

4

Цыт. паіСтатут Вялжага княства Штоускага 1588 r.: Тэксты. Даведнж. Каментарьп. Мн., 1989. С. 350.

пад уплывам таго, што маскоусю цар захашу амаль палову ЛІтвы і сядзщь на горле і душыць яе" .

Каб неяк кансалщаваць шляхецкае саслоуе, збщь пра- польскІя НасТроідробнай і сярэдняй шляхты, магнацкая апа- зІцыя на чале з РадзІвшамІ пайшла на значную мадэрнІзацыю унутранай палІтыкІ ВКЛ. Па-першае, у адпаведнасщ з паста- новай 1563 г. праваслауная і каталІцкая шляхта урауноува- лася у правах; па-другое, паводле судовай рэформы 1564 г. стваралюя мясцовыя суды, у яюх галоуную ролю адыгрывала шляхта.

Ёсць меркаванне, што гэтыя крою мапп мець поспех, Kani б не драматычнае знешнепалІтычнае становшча KpaiHbi. МаскоускІя войсю 15 лютага 1563 г. захапйп Полацк, да ВшьнІ заставалася каля 200 км. Інфлянцкая (ЛІвонская) вайна выцягнула усё сродю. Ha поудш княству пагражалІ крымскІя татары і туркІ. ТакІм чынам, ВКЛ у другой палове XVI ст. было на мяжы страты незалежнасщ. Для выхаду з крызІснага становІшча неадкладна патрабавауся саюзнІк. 1м маглІ быць заходю сусед - Польшча щ усходнІ - МасковІя. НІто тычыц- ца апошняга, то з іМ нават вялюя тайныя перамовы аб заклю- чэннІ унй і прызнанш Івана IV Грознага ц\ яго сына Фёдара царом, але вышку яны не даги. Справа у тым, што ca- мауладная Масква не пацярпела б шляхецкай вольнасщ Вя- лжага княства.

Стала ясна, што без саюзу з Польсюм каралеуствам ВКЛ можа стаць лёгкай здабычай Масковй. Таму позІрк быу юнуты на Захад, тым больш што княства ад часоу Ягайлы да Жыпмонта Старога і Жыпмонта Аугуста мела вопыт заклю- чэння персанальных пагадненняу з Польшчай. He трэба сюдваць з рахункау і той факт, што Польскае каралеуства само дамагалася yHii. Пэунаму колу польскай шляхты ВКЛ мрошася у якасцІ багатага прыдатка да Кароны. Напрыклад, пад час работы Варшаускага сойма 1563 - 1564 rr., у яюм на перамовах аб справе уНіі удзельшчала лІцвІнская дэлегацыя, частка дэпутатау вылучыла праект аб скасаванш назвы [10]

"Лтва" і замене яе на "Новая Польшча". Ha iM па шщыятыве

дэпутатау iimia гаворка аб агульным для палякау i лщвшау

уладары, "яю тытулуецца толью каралём польсюм... а па-

колью адзш уладар, дык павшна быць адна пячатка i адно

„1

права .

Таюм чынам, пытанне заключэння уни з Польшчай бьшо

прадвырашаным i, як не адцягваш фшал магнаты ВКЛ, ён

настутиу у 1569 г. Яго, безумоуна, наблІзша ЛІвонская вайна.

Пацвярджэннем гэтаму з'явшюя наступныя словы вшенскага

ваяводы Мжалая Раднвша Рудога, што прыбыу на перамовы

у Люблш: "На нашым хрыбце быу вораг, Kani мы exaui сюды,

жадаючы пастанавщь з вамІ ушю, якая б аб'яднала нас з вамІ

узаемнаю любоую, і, Kani казаць прауду, мы пачагн Імкнуцца

да яе амаль бегам, тады як продю нашыя iuuii да яе вельмІ

„2

пашху .

2.2.