Люблшсю сойм і умовы аб'яднання Вялжага княства Лггоускага з Польшчай
10 студзеня 1569 г. пачау работу Люблшсм сойм, яю пра-
цягвауся амаль шэсць драматычных месяцау. Кожны бок
craBiy свае умовы У™- Канчатковы лщвшсю праект
аб'яднання дзвюх дзяржау быу таюм: "Агульны уладар, як!
захоувау тытул вялжага князя лггоускага; агульныя соймы
вырашаюць толью справы абедзвюх дзяржау; на Лггве пра-
цягваюць дзейшчаць свае вальныя соймы і...
павятовыя сой-мш, пры уладары знаходзщца і лІцвІнская рада, a у княстве
, „3
застаецца вялІкакняжацкая рада .
Лщвшсюя дэлегаты патрабавалІ, каб выбранне уладара
адбывалася на памежжы Польшчы і ЛІтвы і з двух бакоу
прысутнІчала роуная колькасць выбаршчыкау. Уладар перад
каранацыяй павІнен быу пацвярджаць правы і прывІлеІ як
княства, так і асобных земляу. Хаця лІцвІнскІя дэлегаты і
1 ЧаропкаВ. Братэрскаялюбоу//Беларус.мшуушчына. 1995.Х» l.C.7.
2
Дневник Люблинского сейма 1569 г. С. 19.
ЧаропкаВ. Братэрскаялюбоу//Беларус. мшуушчына. 1995. № 1. С. 8.
згадзшся на скасаванне цырымонш увядзення уладара на Вялжае княства, але прапаноувалІ праводзщь урачыстае па- сяджэнне усіх саслоуяу, на яюм вял!ю юмзь быу бы прад- стаулены сваІм падданым, прычым захоувауся рытуал ypy- чэння яму каранацыйнага мяча. Па сутнасщ, гэта уяуляла сабой спрашчоную цырымонпо вялІкакняжацкай каранацьп. ЗгаджалІся лІцвІны і на скасаванне мыта на межах, але толью з прадуктау шляхецюх маёнткау.
Умовы польскага боку бьйн наступныя: "Польскае кара- леуства і ВялІкае княства ЛЬоускае злучаюцца у адну дзяр- жаву з адным уладаром, польскІм каралём, якога абІраюць палякІ і лІцвІны у Польшчы, адным соймам, адной агульнай пячаткай, адным сенатам, адным войскам, адной манетай - словам, ад Вялжага княства не павшна застацца і назвы" .
Зразумела, што лІцвІны не прышнн польсю праект унп. Неаднойчы прадстаунІкІ ВялІкага княства ЛІтоускага nayTapani, што яны будуць абараняць сваю дзяржаву, якая не саступае Польскаму каралеуству і другІм хрысцІянсюм крашам.
Больш таго, Kani паслы Вялжага княства убачылІ пагрозу гвалтоунага заключэння уНіі на непрымальных для іх умовах, яны 1 сакавжа 1569 г. паюнугп ЛюблІн.I тут польсю бок - юрыдычны саюзнж, звязаны з ВялІкІм княствам персанальнай ушяй, - пайшоу на дэманстрацыю с!лы. Скарысталшы цяжкае знешнепалІтычнае становшча ВКЛ, польскІя феадалы дамаглІся ад Жыпмонта Аугуста здрады Інтарэсам Вялжага княства, якая заключалася у тым, што кароль польсю і вялш князь лІтоусю 5 сакавІка 1569 г. выдау незаконны акт аб адлучэнш ад ВялІкага княства ЛІтоускага Падляшскай зямлІ (ваяводства) з гарадам! Дра- гІчын, МельнІк, Бельск і mm. і далучэнн! яе да Польшчы. Феадалам і службовым асобам Падляшша бьшо загадана пад страхам канфюкацьн маёмасц! прысягнуць на вернасць Польшчы. Kani гэты захопнІцкІ акт не атрымау належнага адпору з боку ВКЛ, Жыпмонт Аугуст далучыу да Польшчы і укра!нск!я землІ - Валынь, Падолле і Юеушчыну. 3 юрьщыч-
^ ЧаропкаВ. Братэрскаялюбоу. С. 10.
65
3 Зак. 53Я
нага боку акты аб далучэнні беларускіх і ўкраінскіх зямель да Польшчы былі незаконныя і не маючыя сілы. Паводле зака- надаўства Вялікага княства Літоўскага вялікі князь, уступаючи на прастол, даваў прысягу і абяцаў дзейнічаць згодна з дзяржаўнымі законамі. Адпаведна з параграфамі 12 і 15 пры- вілея 1492 г. і артыкуламі 1, 2, 12 раздзела II Статута BKJI 1566 г. вялікі князь не меў права памяншаць тэрыторыю дзяржавы і выдаваць якія-небудзь заканадаўчыя акты без згоды Рады і сойма. У артыкуле 4 таго ж раздзела проста ўстанаўлівалася забарона выдаваць прывілеі, якія парушаюць нормы Статута .
Таму акты аб аддзяленні ўкраінскіх і заходняй часткі беларускіх зямель, выдадзеныя ў Любліне, належала прызнаць несапраўднымі. Апошняя выснова пацвярджаецца і граматай Жыгімонта Аўгуста ад 21 снежня 1568 r., дзе ён кляўся за- хоўваць старыя законы і звычаі і не парушаць тэрытарыяль- най цэласнасцідзяржавы. Дакументы аб аддзяленні зямель не былі замацаваныя пячаткай Вялікага княства, што таксама рабіла іх несапраўднымі.
Але мы павінны адзначыць, што, нягледзячы на незаконныя акты Польшчы па далучэнні часткі зямель ВКЛ да Кароны, сітуацыя складвалася такая, што вялікакняжацкі ўрад не мог ісці на ваенны канфлікт з Польшчай перш за ўсё таму, што на значнай частцы княства гаспадарыла маскоўскае войска і самастойна весці вайну ў яго не было сілы. У такім становішчы прадстаўнікі ВКЛ вы- мушаны былі вярнуцца за стол перамоў з Польшчай. Супольны сойм зноў распачаў работу.1 ліпеня 1569 г. быў падпісаны акт Люблінскай уніі, які
"не прыходзіцца прызнаваць за дагавор, дабравольна заклю-
чаны на асновах перагавораў роўнага з роўным. Гэта хутчэй
вынік вымушанай згоды праціўніка, які здаўся на ласку пе-
„2
раможцы .
* Гл.: ЮхоЯ.А. Кароткі нарыс гісторыідзяржавы і праваБеларусі. С. 132.
2
Дружчыц В. Палажэнне Літоўска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай вуніі//Працы БДУ. 1925. №.6-7. С. 216.
/
АктЛюблінскай уніі быў аформлены ў выглядзе прывілея-
дагавора. Галоўная ідэя прывілея зафіксавана ў яго трэцім
параграфе: "3 гэтага часу абедзве дзяржавы ўяўляюць сабой
адно непадзельнае цела, а таксама адну агульную Рэч Паспа-
літую, у якой абодва гаспадары і абодва народы ўз'ядналіся ў
„1
адзіны народ i адзіную дзяржаву .
Вышэйшым органам улады станавіўся агульны сойм, які
мог збірацца на тэрыторыі Польшчы. Асобных соймаў як для
Кароны, так і для Вялікага княства не прадугледжвалася.
Манарх бачыўся агульным: "Над абодвума народамі будзе
панаваць адзін кароль, абіраемы супольнымі галасамі 2
Польшчы і Літвы" .
Аднак трэба заўважыць, што тытул вялікага князя за-
хоўваўся. Так, у зацверджаным акце гаворыцца: "...Новы гас-
падар пры выбранні і каранацыі павінен аб'яўляцца каралём
Польскім, вялікім князем Літоўскім, Рускім, Прускім,
Жмудзкім, Кіеўскім, Валынскім, Падляшскім, Інфляндскім...
Выбранне і ўвядзенне князя на прастол Вялікага княства
Літоўскага, якое да гэтага часу праводзілася асобна, павінна
„3
спыніцца .
Выключна да кампетэнцыі Рэчы Паспалітай адыходзіла знешняя палітыка. Усе ранейшыя законы і дагаворы, што былі накіраваны супраць інтарэсаў аднаго з бакоў, павінны былі быць скасаваны. Акт засяроджваў увагу на прынцыпо- вым для польскага боку пытанні: "Статуты і ўсе якія б то ні былі пастановы, ухвалення ўЛітве супраць польскага народа па пытаннях аб набыцці і валоданні палякамі маёнткаў у Літве, надалей не павінны дзейнічаць. Дазваляецца набываць маёнткі і валодаць імі паляку ў Літве, а літоўцу ў Польшчы" .
Такім чынам, Люблінскі акт павінен быў выклікаць нека- торыя змены і ў заканадаўстве Вялікага княства, якому ў гэ- тым дакуменце, аднак, не адводзілася роля польскай кала-
1Дружчыц В. Палажэнне Літоўска-Беарускай дзяржавы пасля Люблін- скай вуніі С. 217.
Там жа.
3
ДневникЛюблинского сейма 1569 г. С. 725 - 728. [11]
ніяльнай ускраіны. Тут захоўваліся былы адміністрацыйны апарат, асобнае ад Польшчы заканадаўства і судовая арга- нізацыя, тытул "Вялікае княства Літоўскае", дзяржаўная пя- чатка, а таксама войска.
Еще по теме Люблшсю сойм і умовы аб'яднання Вялжага княства Лггоускага з Польшчай:
- У нй ВялІкага княства Лггоускага з Польшчай
- Грамадсш лад Вялжага княства ЛІтоускага у ХІУ - першай палове ХУІ ст. (да 1569 г.)
- Першыя дзяржаўныя ўтварэнні. Полацкае, Тураўскае княствы і княствы Панёмання ў X – XIII стст.
- Палпгычны ладВялжагакняства Лггоускага у ХІУ - першай палове ХУІ ст.
- Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР
- 4.3.Заканадаўчаезамацаванне самастойнасці Вялікага княства Літоўскага пасля Любліна
- Утварэнне Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Палітычнае становішча ВкЛ да сярэдзіны XVI ст.
- ЗЛ. Утварэнне Вял]кага княства ЛІтоускага, Рускага і Жамойцкага
- Уз’яднанне Беларусі. Сацыяльна-эканамічныя і палітычныя пераўтварэнні ў заходніх абласцях БССР
- § 6. Полацкае і Тураўскае княствы - першыя раннефеадальныя дзяржавы-манархіі на тэрыторыі Беларусі
- Вышэйшыя судовыя органы Вялікага княства Літоўскага
- Працэсуальнаеправа Вялікага княства Літоўскага
- Судзебнік Казіміра 1468 г. Статуты Вялікага княства Літоўскага