ЗЛ. Утварэнне Вял]кага княства ЛІтоускага, Рускага і Жамойцкага
Пытанне аб утварэнш ВялІкага княства .Штоускага Q3KJI) з'яуляецца адным з самых сктаданых і спрэчных у сучаснай пстарычнай навуцы. Аб першапачатковым палІтычным і тэ- рытарыяльным цэнтры ЛІтвы у навуцы склалІся дзве ac- ноуныя канйэпцьй.
Першая, якая адлюстравана у шматлІкІх публІкацыях дарэвалюцыйных і савецюх гІсторыкау, звязвае узнІкненне BKJI з паскораным развІццём феадальных ад>|Ос!н на тэрыторьй усходняй частк! сучаснай ЛІтвы (Аукштайцй), вынпсам чаго з'явІлася пагйтычная кансалщацыя плямёнау, што пражывал! на азначанай тэрыторьй, і узнІкненне моцнага дзяржаунага утварэння на чале з уласнай княжацкай дына- стыяй. Таю пункт гледжання азначае, што Вялжае княства Лггоускае утворана знешнІмІ сшамІ без удзелу усходнІх славян і таму яно чужое для беларусау і украІнцау. Чаму ж на працягу долгага часу у савецкай гІстарыяграфй пытанне аб утварэннІ ВялІкага княства ЛЬоускага не было перагледжа- на? Мяркуем, гэта звязана з тым, што у канцы 20 - пачатку 30-х гг. пстарычная навука апынулася пад моцным уцІскам сталІнскай знешняй палІтьжІ. У тыя часы ЛІтва і Польшча былІ буржуазным!, а значыць, варожымІ дзяржавам!. Псторыкам, у тым лжу і глсторыкам права, трэба было прыт- рымлІвацца прынцыпу "история - это политика, опрокинутая в прошлое" і даказваць спрадвечную варожасць гэтых дзяр- жау да беларускага, украшскага і рускага народау. Таму у вядомых "ТэзІсах" аб асноуных пытаннях гІсторьй БССР з'яуляецца раздзел "Беларусь пад упадай лІтоусюх і польсюх захопнІкау у XIV - XVIII стст.". Таюм чынам, у 40-я - пер- шай палове 50-х гг. ствараецца канцэпцыя ricTopbii Беларусиякая базІруецца не на гтлнтоуных дасдедаваннях i анадІзе шматджага дакументадьнага матэрыяду, а на суб'ектыуных меркаваннях і домыслах . Паводле яе BKJI разглядаецца толью як дзяржава лггоусюх феадалау, прычым усяляк пад- крэслІваецца захоп лІтоуцамІ беларусюх земляу і барацьба працоуных БеларуЫ за уз'яднанне з Масквой.
Лггоуская дзяржава, паводле схемы псторыкау сталшскай школы, бьша для беларуса чужароднай прыгнятальнай дзяржавай. Бела- русКі народ у час утварэння, а потым і умацавання Вялжага княства Лггоускага у афщыйнай пстарыяграфп паказвауся непаунацэннай ютотай, якая не магла цвёрда стаяць на уласных нагах, не мела нІчога гераІчнага у сваей тысячагадо- вай ricTopbii і марыла толью аб адным - уз'яднанш з Масквой .МенавІта таюя падыходы да разглядаемай праблемы, а таксама да псторьп БеларуЫ у складзе ВКЛ мы назІраем у працах У. Пашуты, Л. Абецэдарскага і іх паслядоунжау, у яюх Беларусь выступав не шакш як "падуладная ЛІтве",
3
заваяваная ЛГтвой і г.д.
Як справядшва niiua прафесар С.Ф. Сокал, "больш памяр- коуныя даследчыю бачылІ і адзначаш, што утварэнне ВКЛ не мела у сваей аснове ваеннай Ылы, а больш. важную ролю тут адыгрывагп працэсы натуральнай сацыяльна-эканамІчнай і адпаведна ёй палгтычна-тэрытарыяльнай кансалщацьп бела- руска-лггоусюх зямель. Але яны не рашалюя выказаць думку, што ВКЛ - гэта пстарычная форма дзяржаунасщ нашых продкау і што нашы продю не адчутшн сябе чужынцамІ у тэтым "Лтюусюм княстве" .
Гл.: РацькоА.Ф. Праблема утварэння Вялжага княства Штоускага. Ka- нец XIII - першая палова XIV ст. // Псторыя Беларусь Вучэб. дапаможннс длястудэнтаупстарычныхфакультэтау. Мн., 1994. С. 14.
Там жа.
3
Гл.: Советская историческая энциклопедия. M., 1963. Т. 3. С. 246; Бе- ларуская Савецкая Энцыклапедыя. Мн., 1971. Т. 3. С. 232 - 240; Псторыя Беларускай CCP. Мн., 1972. Т. 1. С. 125 - 126; История Европы. M., 1992. Т. 2. С. 432 і шш.
4
Сокал С.Ф. Псторыя дзяржавы і права БССР (дакастрычнщю перыяд).
С. 21.
Другая канцэпцыя атрымала права на жыццё з выхадам у свет работ беларускага псторыка M. Ермаловіча .
Выкарыстоуваючы даныя леташсау, тапанІмІю, apxeanorii, аутар прасочвае лес нашай зямлІ ca старажытнасцІ да утва- рэння i умацавання Вялжага княства Лггоускага. Смеласць i арыгшальнасць пазІцьн, непрыняцце щэалагІчных догмау i шаблонау, якІя floyri час панавалІ у гІстарычнай навуцы, вІдаць, і сталІ прычынай таго, што працы М.
ЕрмаловІча убачылІ свет толью у апошнІя гады. Магчыма, не з усіМі вы- вадамІ і назІраннямІ М. ЕрмаловІча можна пагадзІцца, але яго погляды на псторыю Беларус! па некаторых пытаннях, яго трапныя меркаваннІ вельмІ щкавыя і маюць права нажыццё.Даследуючы праблему утварэння ВялІкага княства ЛІтоускага, М. ЕрмаловІч прыходзІць да высновы, што нІводная гІстарычная крынІца не пацвярджае лІтоускага завая- вання Чорнай Pyci і Іншых беларускІх земляу, што шбыта і паклала пачатак утварэнню ЛІтоускай дзяржавы. Заваяванне беларусау лІтоуцамІ ёсць нІшто шшае, як мІф, яю узнІк у ся- рэдзше XVI ст., каб щэалапчна абгрунтаваць правы Mac- коускай дзяржавы на беларусюя земл!, значная частка яюх бы- латады часова занята войскам! Івана Ерознага. ЕІельгатаксама атаясамлІваць летапІсную ЛІтву з усходняй часткай сучаснай ЛІтвы (Аукштайщяй). ЕІстарычныя сведчаннІ і тапанІмІка па- казваюць, што пад уласна Лпвой у XI - XIII стст. разумелася тэрыторыя Верхняга ЕІанямоння, якая знаходзшася памІж EIo- лацкай, Турава-ЕІІнскай і ЕІаваградскай землям! і якая нароунІ з іМі з'яулялася адной з пстарычных абласцей БеларуЫ. Me- навка яна і была далучана да ЕІаваградка спачатку у 50-я гг. лггоусюм перабежчьжам MiitaoyraM, а пасля, у 60-я rr., - кан- чатковаяго сынам Войшалкам.
TaKiM чынам, юруючыя колы ЕІаваградскага княства вы- карысталІ палІтычныя супярэчнасцЕу землях Верхняга ЕІанямоння ва уласных штарэсах і пры дапамозе Мшдоуга падпа- радкавалІ іх сабе. "ЕІаваградак, - nima М. Ермалов)ч, - пас- Taeiy яго (МІндоуга. - Aym.) сеаіМ князем для больш паспя-
ховага ажыццяулення свдёй дзяржаунай мэты - заваявання JiiTBbi"1. Таму ёсць падстатзы лІчыць Наваградак і Наваград- скае княства тым палггычным цэнтрам, вакол якога пачалася кансалщацыя беларусюх, лІтоусюх (у рэальным сэнсе гэтага слова), а потым і украшсюх зямель.
Наваградак стау першай сталщай Вялжага княства Штоускага. Адсюль, з Беларускага Панямоння, дзе зна- ходзшася летагмсная Лгтва, і пайшла назва новай дзяржавы як лггоускай.
Адбыуся аб'ектыуны працэс аб'яднання бела- русКіх земляу у штарэсах беларусюх феадалау, што і харак- тарызуе гэту дзяржаву найперш як беларускую. Вось чаму у ВялІюм княстве Лггоусюм пануючае месца займала белару- ская культура і дзяржаунай стала беларуская мова .Некаторыя даследчыю разглядалІ угварэнне Вялжага княства Штоускага як адну з двух магутных плыняу пагйтычнага развщця усходшх славян (Масква і ВКЛ). Адсюль і бярэ па- ходжанне тэрмш "Лггоуская Русь".
Існаванне розных пунктау гледжання на працэс утварэння Вялжага княства Лпчэускага сведчыць аб неабходнасщ да- лейшай навуковай распрацолю гэтай важнай праблемы. Ha наш погляд, яно з'яуляецца вышкам беларуска-лгтоускага грамадскага сштэзу. Галоунай рухаючай сшай аб'яднання беларусюх і лггоусюх княствау у адну буйную дзяржаву было развщцё прадукцыйных cln і эканамІчных сувязяу памІж кня- ствам!. Паскарэнню гэтага працэсу паслужьша неабходнасць аб'яднання ваенныхсйідля барацьбы з крыжака\п, атаксама з нашэсцем мангола-татарау. Здаецца, Полацкае княства, якое мела багатыя традыцьп самастойнага кнавання, павшна было стаць аб'яднальным цэнтрам навакольных зямель. Але справа утым, што ПолаччынауХІІІ ст. былаужо не настолью бага- тай і магутнай, яку папярэдшя стагоддзІ, бо страта выхадуда Балтыю, зацяжная барацьба з крыжацкай агрэЫяй падтачьйп яе сшы. Таму цэнтрам паштычнага жыцця на беларусюх землях у сярэдзше XIII ст. паступова становщца Наваградак, яю [1] [2]
падчас двух вялжІх супрацьстаянняу - з крыжакамІ і татара- манголамІ - быу адносна бяспечнай тэрыторыяй.
Менавпа Наваградская зямля разам з суседшмІ з ёй лІтоусюмІ землям! стала ядром новай дзяржавы, якая атры- мала назву ЛЬоускае княства. Нездарма ж першы князь гэта- га дзяржаунага утварэння - Minaoyr - 3pa6iy Наваградак ста- лщай сваей краІны.
Становтшча маладой дзяржавы у небяспечным суседстве з магутнай Галщкай зямлёй, Тэугонсюм і ЛІвонсюм ордэнамІ было даволІ хісТКіМ. Стабшьнасць падтрымлІвалася не толью выгадным геаграфІчным становшчам, тонкай дыпламатыяй, але і сшай і крывёю.
Цэлае стагоддзе, нават крыху больш, працягвалася пераутварэнне ЛІтоускай дзяржавы у Вялжае княства Лггоускае, Рускае і Жамойцкае. Да сярэдзшы XV ст. гаспадарства афщыйна называлася Вялшм княствам Лггоусюм і PycKiM, а пазней - Вялшм княствам Лггоусюм, PycKiM, Жамойцюм і шшых зямель. Аднак звьщайна ужывалася скарочаная форма: "Вялжае княства ЛІтоускае", щ увогуле "Лпва". У Вялшм княстве Лггоусюм тэрмшам "Лгтва" абазначалюя тэрыторьп Верхняга і Сярэдняга Паня- моння, а "Русею" - Верхняе Падзвшне і Падняпроуе. Сучас- ныя заходшя этшчна лггоусюя земл{ (Жмудзь) канчаткова далучылюя да Вялжага княства у першай палове XV ст.3 сярэдзшы XIII да сярэдзшы XIV ст. у склад Лггоускай дзяржавы увайпйн практычна усе беларусюя земль ШляхІ іх уваходжання бьйн рознымь Большасць гарадоу і княствау уваходзша у склад новай дзяржавы добраахвотна, прытрым- лІваючыся перш за усё ваенна-пагптычнай мэтазгоднасщ. Так, на дабравольна-дагаворнай аснове у склад Лггоускай дзяржавы увайпш Полацкая і Вщебская земли Аб гэтым сведчаць земеюя прывшеІ вялшх князёу, яюя зацвярджалІ статус гэтых земляу у складзе Вялжага княства.
Некаторыя тэрыторьп заваёувалюя і уключалюя гвал- тоуна, шшыя адбЧралюя у суседзяу. Трэба адзначыць, што гвалтоунае падпарадкаванне суседшх княствау, заваёва моц- ным слабейшага не было з'явай, выключнай для таго часу. Ha працягу XIV ст. бьйн далучаны украшеюя і некаторыя русюя княствы. У XIV - XV стст. Вялжае княства Лггоускае межа-
вала на поуначы з ЛЧвсшяй, Пскоускай i Наугародскай землям!, на усходзе - з Маскоусюм i Разансюм княствам!, на за- хадзе - з Польшчай, на пауночным захадзе - з Крыжацюм Ордэнам (выходзшада Балтыйскага мора), на пауднёвым усходзе - з Залатой Ардой, на поудш - з Крымсюм ханствам (выходзша да Чорнага мора). Яго тэрыторыя складала 900 тыс. кв. км .
Сталщай дзяржавы з 1254 па 1323 г. быу Наваградак, паз- ней - Вшьня.
Усе народы, яюя прымаш удзел у палпычным, экана- мІчным i культурным жыцщ Вялжага княства, а найперш бе- ларусю i лггоусю, з'яуляюцца пстарычнымІ спадкаемцам! гэтай дзяржавы. Таму для вызначэння дзяржаунасщ Вялжага
княства Штоускага, Рускага i Жамойцкага ёсць падставы
2
ужываць тэрмш "Беларуска-Лггоускае гаспадарства" .
3.2.
Еще по теме ЗЛ. Утварэнне Вял]кага княства ЛІтоускага, Рускага і Жамойцкага:
- Утварэнне Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Палітычнае становішча ВкЛ да сярэдзіны XVI ст.
- Грамадсш лад Вялжага княства ЛІтоускага у ХІУ - першай палове ХУІ ст. (да 1569 г.)
- Лекцыя 4. Утварэнне Вялікага княства Літоўскага. Палітычная і эканамічная гісторыя беларуска-літоўскай дзяржавы ў ХІІІ – першай палове XVII стагоддзяў
- Першыя дзяржаўныя ўтварэнні. Полацкае, Тураўскае княствы і княствы Панёмання ў X – XIII стст.
- Утварэнне Рэчы Паспалітай
- У нй ВялІкага княства Лггоускага з Польшчай
- 4.3.Заканадаўчаезамацаванне самастойнасці Вялікага княства Літоўскага пасля Любліна
- § 6. Полацкае і Тураўскае княствы - першыя раннефеадальныя дзяржавы-манархіі на тэрыторыі Беларусі
- Люблшсю сойм і умовы аб'яднання Вялжага княства Лггоускага з Польшчай
- Утварэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
- Вышэйшыя судовыя органы Вялікага княства Літоўскага
- Становішча ў краінах Балтыі. Утварэнне Малдаўскай ССР
- Утварэнне БССР. Стварэнне Літоўска-Беларускай Рэспублікі
- Узаемаадносіны БССР i РСФСР. Утварэнне Саюза CCP
- Працэсуальнаеправа Вялікага княства Літоўскага
- Судзебнік Казіміра 1468 г. Статуты Вялікага княства Літоўскага
- § 1. Грамадска-палітычны лад Рэчы Паспалітай. Дзяржаўна-прававое становішча княства ў складзе Рэчы Паспалітай
- § 3. Утварэнне Беларускай ССР. Аб’яднанне Беларускай ССР з Літоўскай ССР
- ГЛАВА 1. УТВАРЭННЕ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА
- ЗМЕСТ