Грамадсш лад Вялжага княства ЛІтоускага у ХІУ - першай палове ХУІ ст. (да 1569 г.)

У Вялшм княстве Лггоусюм, у склад якога да сярэдзшы XIV ст. увайгшп усе беларусюя землІ, панавау феадальны грамадсю лад. Як i ва усяюм класавым грамадстве феадаль- нага перыяду у БеларуЫ у адзначаны час гснаваЫ два га- лоуныя класы: феадалау-землеуладалъткау i феадалъна-

залежных сялян.

Клас феадалау, яю займаул пануючае становІшча у экана- мІчных i прававых адноЫнах, не уяуляу сабой адзІнага цэлага i падраздзяляуся на шэраг груп.

У вышэйшую сацыяльную групу уваходзІла найбольш багатая, прывЬтеяваная частка феадалау: князг (нашчадкІ знака-

1 Гл.: ЮхоЯ.А. KapoTKi нарыс ricTopui дзяржавы і праваБеларусІ. С. 72.

2

Беларуская шэя і ВялІкае княства Штоускае / Беларус. думка. 1992. № 10. С. 72.

мІтых радоу) і паны. Дакументы адрознІваюць паноу-радных (сябрау вышэйшага органа - Рады) і паноу харугоуных, якІя маглІ у час ваенных дзеянняу выставІць вялІкую колькасць войска пад сваІм сцягам (харугвай). Валодаючы вялшмІ зя- мельнымІ плошчамІ і значнай колькасцю залежных сялян, гэта група выдзялялася і у палІтычных адносшах - яна займала важнейшыя дзяржауныя пасады у ВКЛ. У пстарычнай лІтаратуры князІ і паны вельмІ часта сустракаюцца пад тэр- мшам "магнаты". Яны мелІ шыроюя судовыя паунамоцтвы і уласныя узброеныя сшы. Некаторыя з іх займалІ адначасова некалькІ важных дзяржауна-адмІнІстрацыйных пасад, хаця гэта забаранялася заканадауствам.

Акрамя буйных бьйн яшчэ сярэднІя і дробныя феадалы, як\я валодал! невялшмІ маёнткамІ, меншай колькасцю зямлІ і залежных сялян. Kani першыя адыгрывалІ значную ролю у дзяржауным апараце, то друпя з цягам часу мапп разарыцца у вынІку драблення гаспадарю і nepaficui у больш шзюя ca- цыяльныя групы. Як сярэдшя, так і дробныя феадалы знаход- з1л!ся у васальнай залежнасщ ад князёу і паноу.

У феадальным грамадстве рознІца памІж класамІ выяулялася у саслолным дзяленнІ і суправаджалася устанауленнем асобнага юрыдычнага месца у дзяржаве для кожнага класа. У БеларуЫ прадстаунш класа феадалау увайшлІ у прывшеяванае саслоуе (стан) шляхты .

Трэба зауважыць, што у саслоуе шляхты уваходзІлІ не толью феадалы, але і прадстаунІкІ шшых сацыяльных груп. Напрыклад, сюды 6bmi залІчаны многІя свабодныя людзІ, яюя, валодаючы невялшмІ зямельнымІ надзеламІ, вялІ сваю гаспадарку уласным! ЫламІ. Некаторыя шляхщцы арандавалІ невялІкІя надзелы зямлІ у буйных феадалау або знаходзйпся у іх на службе у якасцІ ляснІчых, канюшых і г.д. Гэтых асоб нельга аднесцІ да класа феадалау, іх трэба разглядаць як асобную катэгорыю юрыдычна свабодных людзей .

Шляхецюя саслоуныя правы пераходзш да нашчадкау- мужчын ад патомных шляхщцау, а таксама дачок (але не іх

дзецям, калІ яны выходзшІ замуж не за шляхцща). Жанчына простага стану, выходзячы замуж за шляхцща, станавшася шляхцянкай пажыццёва, нават Kani друп Hi трэщ раз выходзІ- ла замуж за нешляхщца. Шляхецтва можна было атрымаць ад вялжага князя лггоускага, а таксама за мужнасць на полІ бою. Шляхецтва давалася дзщящ у сувязІ з яго усынаулен- нем, абвешчаным у судзе шляхщцам (адопцыя) .

Страта шляхецкай годнасщ магла наступщь па суду у су- вяз! з учыненым злачынствам, а таксама у тым выпадку, Kani шляхцщ пачынау здабываць сабе сродю для жыцця гандлем або рамяством .

Трэба адзначыць, што пачатак юрыдычнаму афармленню правоу шляхецкага стану (саслоуя) паклалІ агульназемсюя npbmuTei (граматы) 1387, 1413, 1432, 1447 гг. Першапачаткова правы i npbminei замацоувалюя толью за шляхтай каталщкага веравызнання (прывшЫ 1387 i 1413 гг.), а затым прывшеем 1432 г. маёмасныя i некаторыя палІтычныя правы бьин дадзе- ны i праваслаунай шляхце. АсаблІвае значэнне для умацавання карпарацыйных палІтычных правоу шляхты меу прывшей вя- лікага князя Аляксандра 1492 г. Тэты нарматыуна-прававы акт можна назваць першай агульнадзяржаунай хартыяй шляхецюх вольнасцей.

Усе прадстаунш шляхты, незалежна ад эканамІчнага і па- лІтычнага становІшча, мел! агульныя саслоуныя прывІлеІ: валодаць зямлёй у неабмежаваных памерах на праве уласнасцІ; прыцягваццадаадказнасцІтолькІ па суду; займаць пасады у дзяржауным апараце і удзельнІчаць у фармІраванн! [3] [4]

дзяржауных і судовых органау; карыстацца правам асабютай недатыкальнасцІ і недатыкальнасщ маёмасцІ; бьйн вызвалены ад падаткау і павшнасцей, акрамя выплаты падатку на ваен- ныя патрэбы і удзелу у шляхецкІм апалчэнн! (nacnaniTbiM рушэннІ) і iffIu.

TJpyriM прывшеяваным саслоуем на БеларуЫ было ката- лщкае і праваслаунае духовенства. Яго вярхушка (мпрапа- лІты, епІскапы і Інш.) па сваІм эканамшным становІшчы пры- мыкала да буйных свецюх феадалау. Духавенства увогуле мела тыя ж npbmuiei, што і шляхта, з той рознщай, што cac- лоуныя прЬіВйіеідухавенства не перадавалІся нашчадкам.

Таюм чынам, на Беларусі у разглядаемы перыяд у вышку далейшага развщця грамадства больш выразна вылучалІся сацыяльныя групы і да сярэдзІны XVI ст. канчаткова афор- мшІся прывшеяваныя феадальныя станы (саслоуІ) - шляхец- тва і духавенства.

Можна пагадзщца з Я.А. Юхо у тым, што духавенства займала асаблІвае становшча у сацыяльнай структуры грамадства - вярхІ яго адносшІся да класа феадалау, а шзы да- лучалІся да мяшчан і асабюта свабодных заможных сялян .

АналІзуючы пытанш прававога становІшча сялянства, трэба звярнуць увагу на тое, што да канца XVI ст. яно у BKJI было запрыгонена. Першым заканадаучым актам ВялІкага княства ЛІтоускага, яю не толькІ сведчыу аб наяунасщ пры- гонных, але і юрыдычна пачау афармляць прыгоннае права, з'яуляецца Прывшей 1447 r., адзш з артыкулау якога забара- няу прымаць сялян-уцекачоу.

У разглядаемы перыяд сяляне BKJI па эканамІчным становІшчы і ступен! феадальнай залежнасщ падзяляліся на тры сацыяльныя групы:

1) гаспадарстх, яюя залежалі непасрэдна ад вялІкакня- жацкай адмІнІстрацьп і жылІ надзяржауных землях; [5] [6]

2) папсКіх, яюя жьип на прыватнауласнщюх землях і залежал! ад асобных феадалау;

3) царкоуных, яюя жьип на землях царквы, манастыроу i кляштарау, вышэйшага духавенства i залежаш ад ад- мшютрацьп духоунага ведамства.

У сваю чаргу гэтыя групы таксама падзялялюя на шэраг катэгорый.

Па маёмасным, а часткова i па прававым становшчы вы- лучалюя баяры - найбольш заможная вярхушка асабюта вольных сялян, яюя выконваги ваенныя i шшыя павшнасщ на карысць дзяржавы ui асобных феадалау. У залежнасщ ад вы- конваемых абавязкау баяры падзялялюя на путных i панцыр- ных. Путныя баяры з'яулялюя паштовымІ кур'ерамІ, што дас- таулял! асабютую і службовую nepanicKy свайго гаспадара або службовых асоб адмшютрацьн. Баяры панцырныя па- вшны бьйй удзельшчаць у ваенных паходах. Дакументы сведчаць і аб такой катэгорьп баяр, як баяры-слуп. За сваю службу баяры мапп валодаць дзвюма валокамІ (прыкладна 42 га) зямль Яны не выконвагп паншчыны і акрамя Гласных службовых мапп несщ і некаторыя шшыя, больш лёгюя павшнасщ. Заканадауства ВКЛ усе катэгорьп баяр прызнавала асабІста свабоднымк пры пэуных умовах яны мапп перайсщ да шшага феадала.

Другую катэгорыю складалІ сяляне-даннМ, яюя жьйп на гаспадарсюх землях і плацш феадальную рэнту (дашну) дзяржаве. Памер даншы ад кожнай сялянскай гаспадарю вы- значауся выбарнай службовай асобай (старцам) і залежау ад памера даншы, ускладзенай на вёску або воласць у цэлым, і ад колькасщ ворнай зямлІ у селянІна. Сабраныя з даннІкау грашовыя і натуральныя падаткІ старцы абавязаны бьйн зда- ваць мясцовым прадстаункам дзяржаунай адмІнІстрацьп.

У адпаведнасцІ з праведзенай у 1557 г. аграрнай рэформай у БеларусІ вялося стварэнне феадальных фалъваркау. Да апошнІх npbinicBani свабодных сялян-даннжау. Як вынІк, у XVI ст. колькасць сялян-даннжау рэзка скаращлася, а за кошт іх узрасла колькасць цяглых сялян, што адбывалІ паншчыну.

Да трэцяй катэгорьп феадальна-залежных сялян трэба ад- Hecui людзей цяглых, асадных і агародткау. Яны мел! мен-

шую колькасць зямлІ, a naeiHHacui JM устанаушвалюя значна большыя.

Асноунай феадальнай павшнасцю сялян цяглых бьша паншчына: яны павІнны былІ два днІ у тыдзень са сеаіМі прыладамІ працы рамантаваць маеты, дарогІ, замю і г.д., а таксама плащць грашовы падатак - еярэбшчыну і некаторыя дробныя падатю натурай.

Асадныя сяляне бьш вызвалены ад паншчыны, аднак плацш феадалу грашовы чынш. Акрамя таго, іМ неабходна было адпра- цоуваць 12 дзён талаю у год, Kaciub сена, плащць еярэбшчыну і ifflu. Сяляне-агароднш знаходзшея у найбольш цяжюм стано- вшгчы. Іхнадзелы складалІ 3 моргазямлІ (каля 2 га). АгароднІкІ мелІ права жыць на зямлІ як гаспадара, так і феадала. Ix асноунай павшнасцю была паншчына. Колькасць агародшкау павялІчвалася за кошт чэлядй нявольнай, якую cafl3uii на зямлю у сувязІ з тым, што з развщцём феадальных адносш узрастала неабходнасць у рабочых руках для працы у фаль- варках.

Акрамя указаных катэгорый сялян у сёлах пражывалІ xa- лупнШ, яюя мелІ толькІ жыллё, і куплю, што тулшІся па чу- жых кутках. Адсутнасць сродкау вытворчасц! вымушала іх наймацца на працу да феадалау, багатых гараджан і сялян або займацца рамяством. Гэтыя сельеюя жыхары не мелІ зямель- ных надзелау і знаходзшІся у яшчэ больш гаротным стано- вІшчы, чым arapoflHiKi. У залежнасц! ад наяунасщ права пе- раходу ад аднаго феадала да другога яны дзялшея на naxo- жых (меушых такое права) і непахожых.

Амаль да канца XVI ст. звычайнай прыналежнасцю пансюх двароу бьша няволъная чэлядзъ, якая з'яулялася заканадауча замацаваным аб'ектам падаравання. Паводле статутау BKJI icHaeana некалью прычын ператварэння сялян у нявольную чэлядзь.

і

апошняе палажэнне адсуппчае. Ha працягу усяго разглядаема- га перыяду асноунай прычынай нявол! з'яуляуся палон.

У вышку заканадаучай адмены усіх прычын нявс\т (акра- мя палону), а таксама надзялення нявольнай чэлядзІ невя- лшм 1 зямельнымІ участкам! у XVI ст. большасць яе ператва- рьшася у прыгонных сялян-агародшкау.

Таюм чынам, зблІжэнне сацыяльна-эканамІчных статусау нявольнай чэлядзІ і прыгоннага сялянства і запрыгоньванне сялянства паспрыялІ таму, што у асноуным сфармІравауся адносна адзшы клас - эксплуатуемае і прыгоннае сялянства. Разам з запрыгоньваннем сялянства iuuio і заканадаучае афармленне гэтага працэсу, найралася умацаванне прыгоннага права, гэта значыць фармІравалюя Ыстэмы юрыдычных нормау, яюя павшны бьнн абараняць права уласнасщ феадала на прыгонных сялян.

НІто тычыцца юрыдычнага статуса прыгонных сялян, то яны не мелІ права уласнасщ на зямлю, іМ забаранялася набы- ваць маёнткІ, без згоды феадала мяняць месца жыхарства і род заняткау. Акрамя таго, яны не мапн займаць пасады у дзяржауным апараце (акрамя некаторых пасад у сельскай ад- мшютрацьн) і бьнн падсудныя свайму гаспадару. Гонар, жыццё і маёмасць сялян абаранялюя крымшальным правам у меншай ступеш, чым прадстаунжоу прывшеяваных саслоуяу.

У XIV - першай палове XVI ст. на БеларуЫ iiuoy ІнтэнЫуны працэс урбашзацьн грамадства. Kani да 1500 г. у BKJI налІчвалася 83 гарады, то з 1500 па 1600 г. крынщы утрымлІваюць звестю аб 530 гарадсюх паселшчах. Ha бела- русКіх землях у гэты час размяшчалася 387 гарадоу. Большасць з іх бьнн не надта вялйамІ - ад 1,5 да 3 тыс. жыхароу, але вылучалюя і значныя цэнтры з насельнІцтвам 10 тыс. ча- лавек і больш. Таюм! у XVI ст. бьшт Магшёу, Бярэсце, ВІцебск, Менск, Пшск. НасельнІцтва беларускІх гарадоу у сваей асноунай масе складалІ простыя людзІ, якІя да сярэд- зІны XVI ст. утварьш саслоуе мяшчан.

Прававы статус гараджан вызначауся узроунем сацыяль- на-эканам!чнага развІцця іх горада. Па маёмасным стано- вІшчы насельнІцтва гарадоу умоуна можна падзялІць на тры групы: вярхушку (патрыцыят), куды уваходзнн заможныя

купцы i уладалътт буйных рамесных майстэранъ; сярэдшя пласты (ела!) - дробныя гандляры i простыя рамеетт; га- радскІя шзы - вучт майстроу, хатняя прыслуга i iHm. У за- лежнасщ ад эканамІчнага стану мяшчан знаходзшася i ix пра- вавое становшча, якое вызначалася прыналежнасцю горада (прыватнаулаенщю, ц1 вялІкакняжацкІ); наяунасцю у горадзе магдэбургскага права; займаемай пасадай у органах гарад- скога самакІравання i г.д. Напрыклад, найбольш заможныя гараджане прывшеяваных вялІкакняжацкІх гарадоу (Вшьня, Бярэсце, Полацк, Менск) мелІ прававалодаць маёнткамІ па-за межамІ горада i павІнны былІ выконваць вайсковыя абавязкІ асабІста або выстауляць за сябе пэуную колькасць узброеных людзей нароуш з iHmbiMi феадаламІ.

Мяшчане гарадоу, яюя карысталюя магдэбургскІм правам, вызвалялюя ад прыгонных работ, падводнай павшнасщ, уплаты праязных пошлІн (мыта) на усёй тэрыторьп ВКЛ і нека- торых Іншых павІннасцей. Крымшальнае права устанаулІвала павышаную адказнасць за ix забойства. Увогуле можна ад- значыць, што жыхары гарадоу, яюя мелІ магдэбургскае права, атрымлІвалІ шэраг правоу і прывшеяу. Перш за усё гэта тычыцца правоу на удзел у фармІраваннІ органау гарадскога самаюравання і суда, на стварэнне рэлпшных брацтвау і аб'яднанне у цэхІ па прафеЫях. Адначасова трэба звярнуць увагу на тое, што юраванне агульнымІ справамІ у гарадах, якІя карысталІся магдэбургскІм правам, знаходзшася, як правша, у руках заможных гараджан.

Станауленне мяшчанскага саслоуя не выключала пра- шкнення у гарады феадалау, якІя скуплялІ участк! зямлІ, трымаючы пад сваей юрыедыкцыяй тых, хто жыу на гэтай частцы гарадской тэрыторьп. У некаторых гарадах шляхта стварала кварталы з вясковых перасяленцау, ш\ъ бьпн звяза- ны з панам ланцугамІ прыгоннай няволІ. Ha жыхароу так званых юрыдык не распаусюджвалася адмшютрацыйная і судовая улада магІстрата. Яны не плацпн падаткІ, якІя inuri у бюджэт горада. ПроцІдзеянне юрыдыкам стала адной з га- лоуных рыс сацыяльнага жыцця горада. Напрыклад, па пат- рабаваннІ магІстратау Полацка, Менска, Пшска і другІх гарадоу вярхоуная улада выдавала загады, якІя абавязвалІ усіх

жыхароу горада, занятых рамяством і гандлем, знаходзщца пад юрысдыкцыяй магютрата .

Меншым комплексам правоу валодалІ жыхары гарадоу і мястэчак Беларуси яюя не мел! льготных грамат. Больш таго, яны падлягаш падсуднасщ ваявод і старастау, а не гарадскога магютрата, як гэта было у прывшеяваных гарадах.

Мяшчане прыватнауласнщюх гарадоу і мястэчак знаход- знпся пад уладай феадала, яю вызначау памер грашовых збо- рау і натуральных павшнасцей. Выконваш адпрацовачныя павІннасцІ (паншчына, рамонт насыпау, ачыстка прудоу, лоуля рыбы і шш.) і тыя мяшчане, яюя мет ворыуныя участю зямлІ, астатнІя ж плацнн грашовыя падатю. Таюм чынам, мяшчане прыватнауласнщюх гарадоу (Давыд- Гарадок, НясвІЖ, Слуцкі шш.) валодагн тым аб'ёмам абавяз- кау, правоу і прывшеяу, яю іМ вызначаууладальнж горада.

Некаторым прыватнауласнщюм гарадам таксама было дадзена магдэбургскае права, але з абмежаванням! на ка- рысць іх уладальнжау.

Трэба адзначыць і тое, што горад служыу феадалу не толью у якасщ крынІцы грашовых даходау, але і як ад- мшютрацыйна-паштычны цэнтр, абарончы апорны пункт.

3.3.