Грамадскі лад усходнеславянскіх княстваў у IX - першай палове XIII ст.

Сацыяльная структура і грамадскі лад княстваў, якія зна-_ ходзіліся на тэрыторыі сучаснай Беларусі (Полацкае, Ty- раўскае і інш.), адпавядалі раннефеадальнаму ўзроўню раз- віцця, калі маёмасная і сацыяльная няроўнасць ужо прысут- нічала ў рэальным жыцці, аднак свайго юрыдычнага афарм- лення амаль не мелі.

віннасці часцей за ўсё' накладваліся на ўсю вёску ці пасе- лішча'.

Разам з феадаламі і феадальна-залежным насельніцтвам існавалі рфы (халопы, чэлядзь нявольная), свабодныя га- радскія жыхары (рамеснікі, купцы, госці) і сяляне-даннікі. Апошнія не знаходзіліся ў залежнасці ад асобных феадалаў, а выконвалі пэўныя павіннасці і ўносілі феадальную рэнту не- пасрэдна на карысць дзяржавы.

Клас феадалаў меў значныя зямельныя ўгодцзі, якія апра- цоўваліся феадальна-залежнымі людзьмі і часткова рабамі. Ha падставе глыбокага аналізу,, пісьмовых крыніц, археала- гічных даных прафесар Г.В. НІтыхаў прыйшоў да высновы, што ў X ст. з'явілася княжацкае землеўладанне і княжацкія сёлы, якія да XII ст. сталі распаўсюджанай з'явай. Акрамя таго, у XII ст. узнікла баярскае і манастырскае зем- леўладанне. Манастырскія вотчыны папаўняліся за кошт княжацкіх ахвяраванняў і ўкладаў прыватных асоб.

Зразумела, што ў IX - XI стст. працэс феадалізацыі раз- віваўся марудна. У IX ст. князь не жалаваў сваей дружыне зямель і не заводзіў уласнай гаспадаркі, а абкладаў свабоднае і паўсвабоднае насельніцтва данінай. Збор дароў з насель- ніцтва на тэрыторыі, на якой уладарыў князь, называўся "палюддзем". Дружыннікі таксама атрыміівалі ад князя правы збіраць даніну і "карміцца" з той ці іншай воласцІТак, яшчэ да з'яўлення буйнога княжацкага землеўладання ва ўсходніх славян узнікалі прыкметы васальнай залежнасці, што азначала права атрымання дружыннікамі даніны з пэўнай тэрыторыі.

Гл.: Сокал С.Ф. Псторыя дзяржавы і права БССР (дакастрычніцкі пе- рыяд). Мн., 1989. С. 17.

пова "княжыя мужы" з разнастайнымі азначэннямі ("добрыя", "лепшыя" і інш.), як члены старэйшай дружыны князя пачалі, называцца баярамі.

Надзейнай апорай княжацкай улады была ваенная дружы- на. Дружыннікі акружалі князёў, абаранялі іх інтарэсы. 3 імі князь раіўся па пытаннях арганізацыі паходаў, а таксама суда і адміністрацыйнага кіравання. Калі князь перамяшчаўся на новае княства, дружына ішла за ім. Так, калі ў 1088 г. ту- раўскі князь Святаполк Ізяслававіч перайшоў на вя- лікакняжацкі прастол ў Кіеў, то з сабой ён забраў і тураўскую дружыну.

Дружыны ў полацкіх князёў, як і ў іншых князёў "рускіх", складаліся з дзвюх груп: у першую - старэйшую - уваходзілі "бояры", "сильные мужи", у другую - малодшую, якая жыла прыдвары князя, - "гридь", "отроки", "детские". 3 яе выходзі- лі слугі князя, яго целаахоўнікі, малодшыя службовыя асобы. Земскія ратнікі, якія не належалі да сталага княжацкага войска, насілі найменне "воі". Па словах В. Ключэўскага, "баявыя людзі", яктыя, што належалі дадружыны князя, так і тыя, што выходзілі з простата насельніцтва, часам азнача- ліся неюрыдычным тэрмінам "кметы" ці "кмецце" ў зборным сэнсе .

Такім чынам, у грамадстве ўтварылася некалькі пластоў. Верхні складалі князі, баяры, старэйшая і ліалодшая дружыны, духавенства. Феадалы былі ўзаемазвязаны сістэмай васа,- літзту, якая рэгулявала правы і абавязкі паміж імі, а таксама перад дзяржавай.

Эканамічная магутнасць класа феадалаў дазволіла яму за- няць пануючае становішча ў палітычным жыцці грамадства, захапіць усе ключавыя пасады ў дзяржаўным апараце. Клас феадальна-залежных людзей утварыўся:

1) за кошт замацавання халопаў і іншых несвабодных людзей на зямлі, бо для феадала значна важней станавілася

Гл.: Ключевский B.O. Терминология русской истории // Собрание сочинений: B 9т. M., 1989. T. 6. С. 112.

валодаць правам распараджацца павшнасцямі сялян, чым їх асобай;

2) шляхам гвалтоўнага пазаэканамічнага прымусу былых свабодных абшчыннікаў уносіць пэўныя даніны і выконваць павіннасці на карысць асобных феадалаў або дзяржавы ў цэ- лым;

3) у выніку маёмаснага расслаення свабодных сялян, якія, збяднеўшы, трапілі ў даўгавую кабалу.

Так у разглядаемы перыяд з'яўляецца фігура феадальна- залежнага селяніца-закупа. Закуп меў сваю гаспадарку, але беднасць прымушала яго ісці ў кабалу да феадала, у якога ён браў-куцу- грашовую суму або натуральную дапамогу, і таму быў абавязаны працаваць на гаспадара. Праца закупа не ішла ў котттт аплатьт доўгу (пазыкі), а выступала толькі ў якасці выплаты праттэнтаў за пазыку. Таму адпрацаваць купу было вельмі цяжка і селянін мог пажыццёва заставацца ў феадала. У выпадку пабегу закуп аўтаматычна станавіўся xa- лопам. Да халопства вёў і крадзёж, учынены закупам. Феадал меў у адносінах да закупа права вотчыннай юрысдыкцыі. Трэба адзначыць, што закуп у адрозненне ад халопа меў не- каторыя правы. Яго нельга было біць "не задело", прадаць'у халопы, ён мог скардзіцца на гаспадара суддзям, у яго нельга было безпакарана адняць маёмасць.

Такім чынам, прававы і сацыяльны статус закупа мяняўся да моманту выплаты ім доўгу: пастаянна існавала пагроза перайсці ў халопскае становішча.

Разам з тым на пачатку развіцця феадальных адносін_______ на

тэрыторыі Беларусі працягвалі захоўвацца свабодныя сяляне- даннікі, якія вялі сваю ўласную гаспадарку і абавязаны былі ўносіць на карысць цэнтральных і мясцовых органаў кіравання пэўную даніну натурай або грашыма, выконваць шэраг дзяржаўных павіннасцей (нясенне ваеннай службы ў апалчэнні, рамонт і будаўніцтва замкаў, мастоў, шляхоў (да- рог) і Т.Д.).

Нельга не пагадзіцца з прафесарам Я.А. Юхо, які сцвярджае, што наяўнасць у разглядаемы перыяд значнай колькасці свабодных сялян-даннікаў і рабоў у канчатковым выніку не мя-

няла феадальнага характару грамадскіх адносін. Свабодныя сяляне-даннікі плацілі рэнту на карысць феадальнай дзяржа- вы, а рабы эксплуатаваліся феадаламі. У эканамічнай структуры грамадства праца свабодных сялян-даннікаў і чэлядзі нявольнай у адрозненне ад працы феадальна-залежных сялян не мела вядучай ролі, а насіладапаможны характар.

У гарадах таксама ішоў працэс маёмаснага расслаення. Пакуючае стаиовішча у гаре; ской зканоміцы занялі купцы і багатыя рамеснікі. Яны аказвалі значны ўплыў і на палітыку дзяржавы.

2.3.