Палітычны лад Полацкага і Тураўскага княстваў

Ha тэрыторыі Беларусі ў IX - XIII стст. існавалі такія буйныя дзяржавы-княствы, як Полацкае, Тураўскае, Менскае, Новагародскае, Смаленскае і інш. Развіццё палітычнага ладу дзяржаў-княстваў найбольш наглядна можна прасачыць на прыкладзе Полацкага княства, якое адыграла вядучую ролю ў станаўленні нашай дзяржаўнасці і ўжо ў раннефеадальны пе- рыяд займалатэрыторыю каля 50 тыс.

Першымі жыхарамі Полацка летапіс называв крывічоў. НІто тычыцца тэрміна "палачане", то думаецца, археолаг Ю.А. Заяц мае рацыю, калі сцвярджае, што ён азначаў не эт- нічную, а дзяржаўную прыналежнасць. Вы*учэнне курганных магільнікаў на тэрыторыі Полацкага княства паказала, што акрамя крывічоў там жыло дрыгавіцкае насельніцтва. Наяўнасць у Полацкім княстве прадстаўнікоў двух з найбольш магутных усходнеславянскіх плямёнаў, якія ўдзельнічалі ў фарміраванні беларускай народнасці, дае маг- чымасць лічыць Полацкую зямлю старажытным беларускім, ці протабеларускім, дзяржаўным утварэннем.

Уключэнне Полацкага княства ў дзяржаву Рурыка не пры- вяло да поўнай страты ім дзяржаўнасці. Захавалася тэрыта- рыяльная цэласнасць, улада мясцовых князёў, а да сярэдзіны X ст. Полацк адасобіўся ад Кіева.

Першы полацкі князь, імя якога вядома з летапісу, - Par- валод. Можна спрачацца, славянскае ці скандынаўскае насіў ён імя, але не гэта галоўнае. Кажучы словамі беларускага гісторыка М. Ермаловіча, Рагвалод "першы ўбачыў і па- сапраўднаму ацаніў вялікія магчымасці Полацкай зямлі як асобай дзяржавы са сваімі мэтамі і інтарэсамі, супрацьлег- лымі мэтам і інтарэсам Кіева" .

Нядоўгім быў перыяд гвалтоўнага ўключэння (980 г.) По- лацкага княства ў Кіеўскую дзяржаву пры Уладзіміры Свята- славічы. У 988 г. незалежнасць Полацка была адноўлена, ад- радзілася мясцовая княжацкая дынастыя. Гісторыя Полацкай зямлі XI - XII стст. - гэта перыяд пашырэння яе тэрыторьй, раўнапраўных саюзніцкіх адносін з кіеўскімі князямі або жорсткіх ваенных канфліктаў з імі, прычым ініцыятарам апошніх далека не заўсёды быў Кіеў.

Іншым быў лёс дрыгавіцкіх княстваў. Даволі рана дрыга- віцкая зямля трапіла ў сферу інтарэсаў Кіева і страціла незалежнасць. 3 канца X ст. на княжанне ў Тураў пасылалі ста- рэйшых сыноў кіеўскага князя. Толькі ў 50-я гг. XII ст. Тураў выйшаў з падпарадкавання Кіева і ў ім усталявалася сама- стойная княжацкая дынастыя.

Нягледзячы на недастатковасць гістарычных крыніц, можна скласці пэўнае меркаванне аб палітычным ладзе ста- ражытных дзяржаў-княстваў, арыентуючыся перш за ўсё на палітычны лад Полацкага княства. Сістэма органаў улады і кіравання ў дзяржавах-княствах IX - XII стст. на тэрыторыі Беларусі была таго ж тыпу, што і ў іншых дзяржавах, якія складалі Кіеўскую Русь. Вышэйшую ўладу ажыццяўлялі князь, рада князя, веча. Функцыі органаў цэнтральнага кіравання выконвалі службовыя асобы, такія як пасаднік, ты- сяцкі, падвойскі, ключнік, цівун і інш.

Галоўнай асобай у сістэме ўлады быў князь. Ён стаяў на чале дзяржавы і выканаўчых органаў, меў права вырашаць усе бягучыя справы дзяржаўнага кіравання. Асноўным аба-

Ермалоеіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і овагародскі перыя- Ды. Мн., 1990. С. 73.

вязкам князя была арганізацыя абароны дзяржавы ад знешня- га нападу i падтрыманне ўнутранага парадку.

Уладарныя паўнамоцтвы князя абумоўліваліся як яго aca- бістымі якасцямі і аўтарытэтам сярод насельніцтва, так і пад- трымкай вярхоў пануючага класа.

Уступленне на прастол суправаджалася строгім рытуалам, у час якога прыносілася прысяга з абяцаннем ахоўваць тэры- торыю дзяржавы і інтарэсы грамадзян, дзейнічаць у адпавед- насці з мясцовымі дзяржаўна-прававымі звычаямі. Умовы ўступлення князя на пасаду афармляліся ў дагаворы-радзе, які заключаўся князем з вярхушкай пануючага класа. Ha- прыклад, полацкі князь абавязваўся не ўмешвацца ў цар- коўныя справы, не адымаць маёмасці ў палачан, не перагля- даць старых рашэнняў судоў, не перашкаджаць выезду сва- бодныхлюдзей за межы княства і г.д.

Як бачым, паўнамоцтвы князя ажыццяўляліся ў асноўным у сферы выканаўча-распараджальнай дзейнасці.

НІто сабой уяўляла рада князя? Па-першае, яна не мела пастаяннага складу. Князь мог запрашаць да сябе на нарады ўсіх, каго жадаў, аднак Iie мог ігнараваць думкі найбольш уплывовых у дзяржаве людзей, асабліва службовых асоб цэн- тральнага і дварцовага кіравання.

Па-другое, кампетэнцыя рады фактычна злівалася з кам- петэнцыяй князя. Практычна ўсе пытанні, якія вырашаліся князем, ён абмяркоўваў са сваімі дарадчыкамі. Аб залежнасці князя ад свайго акружэння расказвае ісландская "Сага аб Эй- мундзе". У ёй гаворыцца, што калі скандынавец Эймунд прыйшоў з дружынай наймацца на службу да князя Брачы- слава, то той сказаў: "Дайце мне час параіцца з маімі мужамі, таму што яны даюць мне грошы, а я толькі іх трачу" . Маюць рацыю тыя вучоныя, напрыклад беларускі даследчык

1 I ||,IV. па: ЮхоЯ.А. Кароткі нарыс гісторыідзяржавы і права Беларусі. С. 64.

В. Чаропка, якія лічаць, што ў дадзеным выпадку Брачыслаў гаворыць аб неабходнасці параіцца з жыхарамі Полацка, гэта значыць з веча .

Ha пасяджэннях рады прысутнічалі не ўсе асобы, якія мелі права прымаць удзел у нарадах з князем, а толькі тыя, хто ў гэты момант быў каля яго. Пры вырашэнні асабліва важных пытанняў рада збіралася ў поўным складзе. Акрамя пытанняў бягучай выканаўча-распараджальнай дзейнасці ў радзе князя вырашаліся і найбольш важныя судовыя справы, якія тычы- ліся інтарэсаў феадалаў і вышэйшых службовых асоб дзяр- жаўнага апарату. Ha радзе рыхтаваліся пытанні, якія трэба было абмеркаваць на вечы.

У палітычным жыцці Полацка пэўнае значэнне мела веча - агульны сход палачан, які збіраўся для вырашэння розных праблем. Гэта была пачатковая форма гарадскога сама- кіравання, у пэўнай ступені падуладнага мясцовай знаці. У пачатку XII ст. роля веча ўзрасла настолькі, што яно актыўна вырашала пытанні вайны і міру, запрашала на прастол князёў і нярэдка праганяла іх з горада, устанаўлівала раскладку па- віннасцей і падаткаў, прымала захады па арганізацыі апал- чэння і абароны, разглядала найбольш важныя судовыя справы, вызначала лінію паводзін у міжнародных адносінах.

Надумкудаследчыкаў Г.В. НІтыхава і T.T. Каробушкінай, веча абмяжоўвала ўладу князя, але не знішчала яе. Княжац- кая ўлада ў Полацку была значнай нават у перыяды найбольш актыўнай дзейнасці веча. Князь узначальваў ваенныя сілы, меў пры сабе дружыну, ажыццяўляў унутранае кіраванне, мог заключыць мір і г.д., раздаваў воласці разам з гарадамі іншым князям-васалам. У Полацку, як, напэўна, і ў шшых княствах, у сферы сацыяльна-палітычнага жыцця

Гл.: Hap. газ. 1991. 2 кастр.

юнавала двухуладдзе. Вечавы лад юнавау побач з княжацкай уладай .

Нельга не пагадзщца з думкай прафесара С.Ф. Сокала, аб тым, што беларусюя дзяржавы-княствы нельга назваць неаб- межаванымІ манархІямІ, таму што "улада князя не была абса- лютнай. Ix можна было б назваць раннефеадальнымІ дуа- лютычным! манархІямІ щ раннефеадальнымІ абмежаванымІ манархІямь Больш за усё, на нашу думку, падыходзщь першая назва, бо яна адлюстроувала паштычны дуагпзм, увасоб-

„2

лены удвух цэнтрахулады: князя i веча .

Існаванне розных меркаванняу сведчыць аб тым, што пы- танш дзяржаунага ладу беларусюх княствау, перш за усё По- лацкага, патрабуюць далейшай навуковай распрацоую.

У перыяды падпарадкавання беларусюх княствау Юеву адносшы памІж юеусюм князем і мясцовым! князямІ (полац- юм 1, тураусюмІ і шш.) будавалюя на прынцыпах васалггэту. KieycKi князь быу сюзэрэнам і аказвау дапамогу мясцовым князям, яюя у сваю чаргу абавязвалюя быць "у яго паслушэн- стве", выстауляць войска, перадаваць частку сабранай да- ншы. У выпадку парушэння васалам сеаіх абавязкау ён мог быць пакараны пазбауленнем сеаіх уладанняу. Ажыццявщь жа гэта было магчыматолью сшай (ваенным шляхам).

Пра грамадска-пагнтычны лад у Тураусюм княстве і яго гарадах звестак мала, але яны вельмІ важныя. Верагодна, што у Тураве, як і у Полацку, актыуна дзейнІчала веча.

Як мы ужо гаварьш, функцьй органау юравання выкон- еал{ пасаднІк, тысяцю, падвойсю, ключнІк, nieyH і шш.

ПасаднІк абІрауся вечам або прызначауся князем у Іншыя гарады дзяржавы, дзе з'яуляуся яго намеснІкам. Знаходжанне у горадзе адначасова і князя і nacaflHiKa, акрамя як у Ноугарадзе Вялшм, - з'ява незвычайная. Аб ісНаеаННі па- саднІка у Полацку звестак няма, a у Тураве, паводле Іпацьеускага летапІсу, у сярэдзше XII ст. знаходзІлІся адна-

Гл.: Нарысы псторьп Беларусь Мн., 1994. С. 95. 4.1.

2

C.18.

часова і князь і пасаднІк. TaKi факт можа сведчыць аб асаб- лІвасцях грамадска-палІтычнага ладу у ТураускІм княстве.

Галоуным абавязкам тысяцкага з'яулялася ваеннае юраунщтва. У час вайны ён камандавау апалчэннем, а у мІрны - сачыу за падтрыманнем парадку у горадзе. Падвой- скаму даручалася сачыць за выкананнем рашэнняу веча і распараджэнняу князя.

КлючнІк і щвун займалІся гаспадарчымІ cnpaeaMi і нека- ТорЬіМісудова-адмІнІстрацыйнымІ пытаннямІ удзяржаве.

Важным элементам палпычнай сІстэмы была царква, цес- на звязаная з дзяржавай. Па сутнасщ, у яе веданш знаходзІ- лася щэалагІчная апрацоука насельнІцтва. Вярхушка духа- венства прымала актыуны удзел у палІтычным жыцщ дзяр- жавы i грамадства.

2.4.