Станауленнеправа Старажытнай Беларусі іягохарактарыстыка

У 1-м тыс. н. э. ва усходшх славян фармІравалася устойлІвая сІстэма агульнапрынятых звычаяу, якая вызначала правІлы паводзІн людзей. Паступова частка звычаяу пачала набываць рысы абавязковасцІ, нярэдка суправаджалася пры- мусам, як[ быу санкцыянаваны родаплемяннымІ органам! і абшчынамІ, і урэшце рэшт набыла якасцІ звычаёвага права.

УзнІкненне старажытных дзяржау на тэрыторьй Беларуа суправаджалася фармІраваннем старажытнага феадальнага права. Яго першай крынщай, асновай і бьшІ старажытныя звычаІ. 3 таго моманту, Kani звычай санкцыянавауся дзяржавай, ён станавІуся нормай звычаёвага права. Гэтыя нормы мапп юнаваць як у вуснай, так і у пІсьмовай форме.

Частка нормау звычаёвага права паступова замацоувалася У дзяржауным пІсьмовым заканадаустве, часткова

вщазмяняючыся або заканадауча забараняючыся. Кроуная помета, напрыклад, была забаронена ужо у XI ст.

Таюм чынам, у старажытнасщ пануючым было звычаёвае права. Яно уяуляла сабой сютэму прававых нормау, яюя узшюн непаерэдна з грамадсюх адносш, абашралюя на агульнапрынятасць і даунасць ужывання і бьйй санкцыянава- ны дзяржавай.

3 далейшым развщцём і умацаваннем феадальных адносш стваралюя перадумовы для атрымання льгот пануючым класам. Таму ад дзяржавы патрабавалася выданне спецыяльных законау, дапауненняу і тлумачэнняу да нормау звычаёвага права. Так стваралюя нормы шеанага права, якое спачатку не адмяняла нормау звычаёвага права, а толью дапауняла ix, надавала іМ агульнадзяржауны характер. Таму невыпадкова, што ва усіх старажытных помнках асноуны змест шеанага права складаш нормы, узятыя са звычаёвага права.

Звычаёвым правам у старажытнасщ рэгулявалюя усе пра- ваадносшы у грамадсюм жыцщ: структура і кампетэнцыя дзяржауных устаноу, правы і абавязю розных класау, станау (саслоуяу) і сацыяльных груп насельнщтва, грамадзянсюя, сямейна-шлюбныя, зямельныя, судова-працэсуальныя, кры- мшальныя і шш.

Для старажытнага звычаёвага права БеларусІ характэрныя наступныя рысы: партыкулярызм, традыцыяналІзм ідуалІзм.

Партикуляризм права звязаны з наяунасцю у кожнай мясцовасцІ сеаіх звычаяу, нормау, правІл і адсутнасцю агульнадзяржаунай прававой сІстэмы. Напрыклад, у "Аповесщ мІнулых гадоу" гаворыцца аб тым, што насельнщтва кожнай зямлІ "имяху бо обьшаи свои и закон отец своих и преданья каждо свой нрав".

ТрадыцыяналІзм i консерватизм прававых нормау, ix няз- меннасць у мнопм бьин абумоулены уплывам царквы. Справа у тым, што у аснове старажытнай прававой тэорьп ляжала

царкоунае вучэнне аб тым, што у грамадстве і ва усіМ свеце наогул пануе нязменны, раз і назаусёды устаноулены Богам парадак. УсякІя спробы крытыкаваць щ змяняць сацыяльна- эканамІчную, палІтычную ц1 прававую ЫстэмулІчьшІся epac- сю, выступлением супраць царквы і Бога. Гэта значна абмя- жоувала заканадаучую дзейнасць князя, бо ён не быу упаунаважаны ствараць або змяняць нормы права. Нават у XV - XVI стст. урад вымушаны быу абяцаць не парушаць традыцьн і не уводзІць новых парадкау. 3 традыцыяналІзмам у звычаёвым праве цесна звязана ІерархІчнасць грамадства з яго складанай сацыяльнай структурай і прававой рэгламента- цыяй саслоуяу і сацыяльных груп.

У сувязІ з гэтым асоба мела вельмІ мала самастойнасщ: жыццё кожнага чалавека павІнна было укладвацца у рамю свайго класа, саслоуя, сацыяльнай або рэлІгІйнай групы.

Цуалгзм (дваІстасць) звычаёвага права заключайся у ifl3i поунага бяспрауя рабоу (халопау, чэлядзІ нявольнай) і фар- мальнай роунасцІ свабодных людзей пры фактычным ства- рэннІ льгот і пераваг пануючаму класу. Халопы, чэлядзь ня- вольная не прызнавалІся самастойнымІ суб'ектамІ праваад- HocjH. Адноснае раунапрауе свабодных гараджан, еялян- даннІкау і Іншых праяулялася у тым, што яны мапп удзельнІчаць у рашэнш дзяржауных спрау на вечавых сходах, выбІраць і быць выбранымІ у органы кІравання, неслІ роуныя павІннасщ, утым лІку і вайсковую па абароне свайго горада, воласцІ, княства.

Коратка ахарактарызуем некаторыя юрьщычныя помнш, нормы яюхдоугІ час дзешнчалІ на тэрыторьп сучаснай Бела- pyci.

Як адзначалася вышэй, бьшІ перыяды, калІ беларускІя княствы падпарадкоувалІся юеусюм князям, асаблІва гэта тычыцца Турава. 3 гэтага вышкае, што у старажытнабела- русКіхземляхдзейнІчалІ нормы "Рускай Прауды", вядомагау свеце помшка права. Таму мы лІчым неабходным пачаць раз-

гляд прававой спадчыны з кароткай характарыстыю гэтага велыш глыбокага па сэнсе і змесце юрыдычнагадакумента.

"Руская Прауда" - зборнж законау, якІ фармІравауся на працягу XI - XII стст., а некаторыя яго артикулы бяруць свой пачатак яшчэ у паганскай (язычнщкай) даунше. Анагпзуючы "Рускую Прауду", можна прыйсщ да высновы, што усе яе суб'екты з'яулялюя фІзІчнымІ aco6aMi (паняцця юрыдычнай асобы закон яшчэ не ведау). Сярод вщау злачынствау, пра- дугледжаных "Рускай Праудай", няма злачынствау супраць дзяржавы. Нават князь як аб'ект злачыннага замаху разгля- дауся у якасщ ф!з!чнай асобы і адрозшвауся ад шшых толью CBaiMi больш высоюм становшчам і прывнюямЬ

3 канкрэтнымІ суб'ектамІ звязвауся і змест права уласнасць "Руская Прауда" яшчэ не ведала таюх абстрактных паняццяу, як "уласнасць", "валоданне", "злачынства".

Зборнж законау грунтавауся на казуальнай сютэме, згодна з якой заканадавец Імкнууся прадугледзець усе магчымыя жыццёвыя Ытуацьп. Гэтыя юрыдычныя асаблІвасщ абу- моулены тым, што адной з крынщ "Рускай Прауды" служыла звычаёвае права, нормы і прынцыпы якога быш несумяш- чальныя з абстрактным паняццем юрыдычнай асобы. Для звычаю усе суб'екты роуныя і усе яны могуць быць толью фІзІчнымІ асобамь Другая крынща "Рускай Прауды" - кня- жацкая судовая практыка, якая уносит суб'ектыуны элемент у вызначэнне кола асоб, на яюх перш за усё pac- паусюджвалюя прававыя npbmmei (асобы, наблІжаныя да княжацкага двара), і у ацэнку юрыдычных дзеянняу.

Нормы "Рускай Прауды" абаранял! прыватную уласнасць (рухомую і нерухомую), рэгламентавал! парадак яе перадачы у спадчыну па абавязацельствах і дагаворах. Адносшы па абавязацельствах Marai узшкнуць з прычыны нанясення шкоды щ у адпаведнасцІ з дагаворам. За парушэнне абавязацель- ствау даужшк адказвау маёмасцю, а часам і сваей свабодай. Дагаворы заключал ісН пры сведках, на таргу ц1 у прысутнасш мытнІка. У "Рускай Праудзе" ёсць звестю аб дагаворах куплІ- продажу (людзей, рэчау, коней, самапродажу), пазыю (гро-

шай, рэчау), крэдытавання (пад працэнты або без ix), aca- 6icTara найму (для выканання пэунай работы) і г.д.

Злачынства, па "Рускай Праудзе", вызначалася не як па- рушэнне закона ш княжацкай волІ, а як "крыуда", што зна- чыць прычыненне маральнага ц1 матэрыяльнага урону асобе або групе асоб. Крымшальнае правапарушэнне не адроз- нІвалася законам ад грамадзянска-прававога. Да аб'ектау злачынства "Руская Прауда" адносша асобу і маёмасць. Аб'ектыуны яго бок распадауся на дзве стадьп: замах на злачынства (напрыклад, карауся чалавек, як\ выняу меч, хоць і не ударыу іМ нІкога) і закончанае злачынства. Суб'ектам злачынства магла быць любая фІзІчная асоба, акрамя халопа, за дзеяннІ якога карауся гаспадар. Аб узроставым цэнзе для суб'ектау злачынства у законе шчога не гаварылася. Суб'ектыуны бок злачынства уключау намер і неасцярож- насць.

Як указвалася, "Руская Прауда" ведала толью два родавыя аб'екты злачынства: асобу чалавека і яго маёмасць. Сярод крымшальных дзеянняу супраць асобы называлюя забойст- вы, цялесныя пашкоджанш, na6oi, знявага дзеяннем. Да маё- масных злачынствау адносшІся разбой, крадзёж (татьба), знІшчэнне чужой маёмасцІ, падпал, канакрадства (як асобны е'щ крадзяжу), злосны неплацёждоугу і шш. Найбольшдэта- лёва рэгламентавалася паняцце "татьба".

Сютэма пакаранняу была адносна простай і мяккай. Вы- шэйшая мера пакарання - "поток и разграбление". Часам гэта азначала смерць асуджанага і разбор яго маёмасщ, \ншы раз - продаж у халопы.

Наступнай па цяжкасцІ мерай пакарання была "eipa" (штраф), якая прызначалася тольк! забойцам. Kani за злачын- цу разлІчвалася яго "вервь" (абшчына), тады гэта называлася "дзжай eipaft". Інстытут "дзІкай eipbi" выконвау палІцэйскую функцыю, бо звязвау усіх членау абшчыны кругавой пару- кай. Усе астатшя злачынствы як супраць асобы, так і маёмас- ныя каралІся "продажей" (штрафам), памер якой знаходзІуся у залежнасцІ ад цяжкасщ злачынства. "Продажа" Ішла у каз-

ну, а пацярпеушы атры\швау "урок" - грашовую узнагароду за панесеную страту.

"Руская Прауда" яшчэ не рабша дакладнага размежавання памІж крымшальным і грамадзянсюм працэсамь Судовы працэс меу яскрава выяулены спаборны (спрэчны) характар: ён пачынауся толью па Ыцыятыве ютца, 6aKi у JM (юцец і адказчык) мел! роуныя правы. Судаводства было адкрытым і вусным.

СісТЗМа доказау складвалася са сведчання вщавочцау зла- чынства ("видоки"); рэчавых доказау ("поличное"); выпраба- ванняу агнём, вадой, жалезам ("ордалии"); прысяп.

Акрамя "Рускай Прауды" найбольш старажытнымІ пом- HiKaMi nicaHara права на Беларус! з'яуляюцца граматы аб адносшах Смаленска, Полацка і Вщебска з Рыгай і нямецюмІ купцамл а таксама дагаворы 1229, 1263 і 1338 гг. Гэтыя юрыдычныя помшю з'яуляюцца каштоунай крынщай выву- чэння старажытнага права. Баю, яюя дамаулялюя памІж сабой, знаходзйпся прыкладна на адным узроуш эканамІчнага і культурнага развщця і таму нярэдка уключаш у сумесныя пагадненш нормы звычаёвага права сваей мясцовасщ. /Для шюстрацьн больш падрабязна разгледзІм дагавор 1229 r., яю навукоуцы называюць "Смаленская гандлёвая прауда". Гэта мІжнароднае гандлёвае і палпычнае пагадненне памІж Смаленсюм, Вщебсюм і Полацюм княствамІ, з аднаго боку, і Рыгай і Готландам - з другога. Дагавор 1229 г. - адзш з пер- шых дайшоушых да нас помшкау права феадальнай Беларусь Ён замацавау прававыя нормы, яюя гарантавалІ і забяспеч- Bani развщцё мІжнародных гандлёвых адносш на падставе узаемнасщ і раунапрауя.

Ba уступе да дагавора гаворыцца пра устанауленне дружелюбных адносш памІж KpaiHaMi і перагнчваецца склад па- сольствау, яюя npbiMani удзел у яго заключэнш. Тэкст дагавора складаецца з шэрага артыкулау, у яюх выкладзены нормы крымшальнага, працэсуальнага права і права па абавяза- цельствах, а таксама палажэнш, што рэгламентаваш парадак заключэння дагаворау кушн-продажу, правозу таварау і шш. Дагавор устанаутпвау гарантьп недатыкальнасщ шшаземных

купцоу, узаемныя npbmiriei па тавараабмене, агаворвау умовы бесперашкоднага продажу таварау. Найважнейшыя артыкулы вызначагн свабоду гандлю як для шшаземных "гасцей" на беларусюх землях, так і для беларусюх купцоу у Рызе і шшых гарадах, бесперашкодны праезд па тэрыторьй ганд- люючых бакоу, атаксамадакладныя пошлшы натавары.

Таюм чынам, галоунае прызначэнне дагавора 1229 г. за- ключалася у замацаванш прававых нормау, яюя забяспечвагн нармальныя адносшы памІж заходне- і усходнееурапейсюмІ народам! на аснове узаемнасщ і раунапрауя. Прадугледжва- лася замацаванне мІрных адносш па\пж народам!, вызна- чалюя аб'ём адказнасщ за крымшальныя злачынствы, пара- дак і чарговасць спагнання даугоу, парадак судаводства.

АналІз юрыдычных помшкау Старажытнай БеларуЫ даз- валяе сцвярджаць, што з далейшым развщцём і умацаваннем феадалІзму пашыралася роля прававых нормау у рэгуляванш грамадсюх адносш і перш за усё нормау цывшьнага і кры- мшальнага права.

У першую чаргу гэта адбшася на усталяванш рознай пра- ваздольнасщ простых людзей і феадалау. Найбольш абароне- ным 1 законам былІ князІ, баяры і вышэйшыя слаІ духавенст- ва. Яны, у прыватнасщ, мапн распараджацца сеаіМі маёнт- камІ, учыняць розныя грамадзянска-прававыя здзелю, мець залежных людзей, а таксама халопау. Меншай праваздоль- насцю валодаш свабодныя людзІ, яюя знаходзнпся у васаль- най залежнасщ ад буйных землеуладальнжау, яшчэ меншай - феадальна-залежныя сяляне. Халопы і чэлядзь нявольная не мел! амаль шяюх правоу. Напрыклад, яны не мапй валодаць нерухомай уласнасцю, выступаць у судзе.

Крынщы дазваляюць сцвярджаЦь, што у залежнасщ ад класавай прыналежнасщ пацярпеушага і злачынцы устанаушвалася і розная крымшальная адказнасць. Напрыклад, у адпаведнасщ з дагаворам 1229 г. за забойства свабод- нага чалавека з вшаватага спаганялася 10 грыунау серабра, за папа або пасла - 20, за халопа - 1 грыуна серабра.

Заканадауства разглядаемага перыяду перш за усё вылу- чае таюя вщы пакарання, як маёмасныя спагнанш і выдача

2 Зак. 538

злачынцы пацярпеушаму. За асаблІва цяжюя злачынствы закон прадугледжвау расправу і рабаванне як самога вшаватага, так і яго сямЧ.

У сямейным праве вялжае значэнне надавалася шлюбу. Асабютыя адносшы у сямМ будавалюя на падпарадкаванш жоню мужу. Апошш прызнавауся галавой сямЧ, але катн муж iuioy у сям'ю жоню, то уласнжам гаспадарю лІчылася жонка або яе бацью. У адпаведнасщ з нормам! старажытнага права жанчыны карысталюя значньи\й правам! і павагай. Так, за злачынствы, учыненыя супраць жанчыны, вшаваты нёс пака- ранне у двайным памеры, жорстка каралюя антымаральныя учыню. Напрыклад, артыкул 17 дагавора 1229 г. (Готландская рэдакцыя) за пралюбадзейства устанаушвау такую ж санкцыю, як і за забойства, - 10 грыунау серабра. Прыняцце хрысщянства і яго далейшае распаусюджванне на тэрыторьй сучаснай БеларуЫ адбшася на усіх баках жыцця грамадства, у тым лІку і на праве, перш за усё сямейным. Так, была установлена царкоуная форма шлюбу з абавязковым вянчан- нем у храме. Толью дзещ, яюя нарадзшся ад бацькоу, што знаходзшся у царкоуным шлюбе, мелІ права на атрыманне спадчыны.

У судах дзяржау-княствау Беларуа панавау абвшавауча- спаборны працэс, яю ужывауся пры разглядзе грамадзянсюх і крымшальных спрау, Kani кожны бок спрабавау даказаць сваю прауду.

Галоуную ролю у доказах мет паказаннІ сведкау, прысяга (цалаванне крыжа), "суд босю" (выпрабаванне агнём щ вадой).

КнязІ, іх nacaflHiKi, шшыя службовыя асобы выконвалІ функцьй пасрэднжау у судовым працэсе, спаганяючы за гэта пэуную суму - еіру (штраф).

ПрымЬыуная класавая структура старажытных дзяржау- княствау і недастаткова выяулены класавы антаганІзм не даз- волялІ суду заняць важнае месца у Ыстэме улады Старажыт- най Беларусь