Землі Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР

Паводле Рыжскага мірнага дагавора Заходняя Беларусь признавалася часткай Польшчы, а на яе землях уста- наўлівалася буржуазна-памешчыцкая ўлада. Менавіта на гэ- тай тэрыторыі быў уведзены прыняты ў Польшчы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на ваяводствы, паве- ты, гміны, утвораны Віленскае, Навагрудскае і Палескае ваяводствы.

за 112 тыс. км , а насельніцтва - 4,6 млн чалавек.

Гэта была адсталая ўскраіна польскай дзяржавы. У пачат- ку 30-х гг. 85 % насельніцтва Заходняй Беларусі жыло ў вёс- цы, 79 % - занята ў сельскай гаспадарцы. Складаючы 23 % тэрыторыі і 11 % насельніцтва Польшчы, Віленскае, Навагрудскае і Палескае ваяводствы мелі ў 1937 г. толькі 2,8 % прадпрыемстваў і 1,9 % рабочых краіны. Эканамічная

палітыка правячых колаў была скіравана на тое, каб пакінуць "усходнія крэсы" ў становішчы аграрна-сыравіннага прыдат- ку больш развітых прамысловых раёнаў карэннай Польшчы, што асуджала край на адсталасць і галечу.

Згодна з пунктам 1 артыкула VII Рыжскага мірнага дагавора Польшча павінна была прадаставіць беларусам, якія апынуліся пад яе юрысдыкцыяй, усе правы па забеспячэнні свабоднага развіцця культуры, адукацыі, мовы, выканання рэлігійных абрадаў , але прльскія правячыя колы ніколі не выконвалі гэтыя палажэнні. Наадварот, цяжкае сацыяльнае і эканамічнае становішча спалучалася з не менш цяжкім на- цыянальным прыгнечаннем беларускага народа. Польскія ўлады і пануючыя класы ставілі сваёй мэтай выкараніць на- цыянальную свядомасць беларусаў, апалячыць іх і дзякуючы гэтаму ліквідаваць глебу для барацьбы за нацыянальнае вы- зваленне. Каб неяк абгрунтаваць сваё права на захопленыя

Гл.: Мирный договор между Россией и Украиной, с одной стороны, и Польшей-сдругой/Спадчына. 1993.№4.С. 17.

землі, польскія ўлады не спыняліся перад фальсіфікацыяй статыстычных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва Заходняй Беларусі.

3 першых дзён захопу краю польскія ўлады пачалі закры- ваць беларускія школы, якіх у 1918 - 1919 гг. сіламі грамад- скасці бьшо адкрыта каля 350. У 1938/39 навучальным годзе ў Заходняй Беларусі не стала ні адной беларускай школы, а польскіх школ было недастаткова, каб забяспечыць навучан- не ўсіх дзяцей. У выніку непісьменных сярод насельніцтва Заходняй Беларусі ва ўзросце звыш 10 гадоў у 1931 г. налічвалася 43 %. У дзяржаўных установах не дазвалялася карыстацца беларускай мовай, беларусаў не бралі на дзяр- жаўную службу. Культурнае жыццё беларускага народа пас- таянна абмяжоўвалася і падаўлялася.

Польшча лічылася буржуазна-дэмакратычнай рэспуб- лікай. Аднак абвешчаныя сакавіцкай канстытуцыяй 1921 г. свабоды слова, друку, схода^, арганізацый пастаянна пару- шаліся, асабліва на "крэсах" . Тут панавалі самавол і здзекі над насельніцтвам з боку паліцыі, чыноўнікаў. Асабліва ўзмацняліся рэпрэсіі ў перыяды ўздыму нацыянальна- вызваленчага руху. У пачатку 30-х гг. у турмах Польшчы знаходзілася больш 10 тыс. палітзняволеных. Новая хваля масавых арыштаў ахапіла край пасля таго, як у 1934 г. на Па- лессі, у Бярозе-Картузскай, быў створаны канцэнтрацыйны лагер для палітычных зняволеных.

Выбарчая сістэма служыла інтарэсам памешчыкаў і буржуазії. У сойм прыходзілі пераважна прадстаўнікі пануючых класаў, буржуазных і дробна-буржуазных партый і толькі нязначная колькасць членаў радыкальных партый і арганізацый працоўных. У 1922 г. у сойм беларусаў было абрана

1 Нарысы гісторыі Беларусі: Мн., 1995.

2

Гл.: Бардах Ю., Леснодарский Б., Пыетрчак М. История государства и праваПольшй. M., 1980. С. 439.

11 з 444 дэпутатаў, а ў Сенат - 3 са 111 сенатараў. У 1928 г. у сойм трапілі 10 беларусаў, а ў Сенат - два. Ha выбарах 1935 і 1938 гг.

Такім чынам, жорсткі нацыянальны прыгнет, палітычнае бяспраўе насельніцтва Заходняй Беларусі яшчэ больш паг- лыблялі супярэчнасці паміж народам і пануючымі класамі.

Вышэйшымі органамі ўлады і кіравання ў Польшчы былі Прэзідыум, сойм і Сенат, Савет Міністраў рэспублікі. Прэзідэнт быў галавой дзяржавы. Ён прадстаўляў Польшчу ў міжнародных зносінах, выдаваў заканадаўчыя акты, у нека- торых выпадках карыстаўся паўнамоцтвамі суддзі, прызна- чаў і звальняў міністраў і іншых вышэйшых службовых асоб, быў галоўнакамандуючым. Прэзідэнт прызначаў суддзяў і вырашаў пытанні аб памілаванні. Пасля ўчыненага Ю. Пілсудскім у маі 1926 г. дзяржаўнага перавароту паўнамоцтвы прэзідэнта былі пашыраны. Ён мог самастойна распускаць сойм і Сенат - галоўныя заканадаўчыя органы да мая 1926 r., якія пасля дзяржаўнага перавароту страцілі свае былое значэнне, а роля Сената пачала зводзіцца да зацвярд- жэння бюджэту . Сойм складаўся з 208 дэпутатаў, а Сенат - з 96 сенатараў. 32 сенатары прызначаліся прэзідэнтам, а 64 выбіраліся з грамадзян, якія дасягнулі 30 гадоў, мелі заслугі перад Айчынай, афіцэрскае званне, вышэйшую ці сярэднюю спецыяльную адукацыю або займалі кіруючыя пасады ў дзяржаўным апараце. Зразумела, што пры такіх умовах ні сяляне, ні рабочыя Заходняй Беларусі не маглі ўдзельнічаць у выбарах сенатараў.

Цэнтральным выканаўча-распарадчым органам быў Савет Міністраў Польшчы, які складаўся са старшыні, яго на- меснікаў і міністраў.

Мясцовымі органамі дзяржаўнай адміністрацыі ў ваявод- стве былі ваяводы і ваяводскае ўпраўленне. Ваявода прызна- чаўся прэзідэнтам па прапанове міністра унутраных спраў,

' Гл.: Бардах Ю., Леснодарский Б., Пыетрчак М. История государства и права Польши. M., 1980. С. 44 9 - 4 53, 4 58.

зацверджанай Саветам Міністраў. Па сутнасці, ён каардына-

ваў дзейнасць усіх дзяржаўных устаноў ваяводства і мог

ажыццяўляць кантрольныя паўнамоцтвы і над тымі

ўстановамі, якія яму не падпарадкоўваліся.

ваявода выконваў праз ваяводскае ўпраўленне, якое мела

агульны аддзел, аддзелы бяспекі, самакіравання, адміністра-

цыйны, аховы здароўя, вайсковы, земляробства і інш.

"Галоўная увага ваявод у заходнебеларускіх ваяводскіх

накіроўвалася на апалячванне краю, на недапушчэнне на-

цыянальна-вызваленчай барацьбы беларускага народа і

ўстанаўлення жорсткага кантролю за прэсай, грамадскімі і

. . . .„2

палітычнымі рухамі, партыямі i арганізацыямі .

Павятовую адміністрацыю ўзначальваў стараста, які пры- значаўся міністрам унутраных спраў і падпарадкоўваўся вая- водзе. Свае функцыі стараста выконваў праз павятовае ўпраўленне - староства. Ha тэрыторыі павета ў старасты былі такія ж паўнамоцтвы, як і ў ваяводы ў ваяводстве.

Органамі мясцовага самакіравання ў паветах да 1933 г. бьші павятовыя соймікі, дэлегаты на якія выбіраліся гміннымі саветамі. Пасля 1933 г. у паветах былі утвораны павятовыя рады, якія выбіраліся гміннымі радамі. Выка- наўчымі органамі павета былі павятовыя ўправы на чале са старастам.

Гмінную адміністрацыю складалі войт і два або тры зася- дацелі. Апошнія выбіраліся гміннай радай, у склад якой ува- ходзіла да 15 радцаў. Гмінную раду выбіралі дэлегаты гміннага сходу, які складаўся са 100-150 прадстаўнікоў ад сельскіх грамад (жыхары некалькіх хутароў ці невялікіх вё- сак). Ha чале грамады стаяў солтыс, які па законе павінен быў абірацца на сходзе грамады або радай, але на справе, як і гмінны войт, прызначаўся павятовым старастам.

Гл.: Бардах Ю., Леснодарский Б., Пыетрчак M. История государства и

права Польши. M, 1980. С. 4 5 9 - 4 6 1.

2

Юхо Я.А. Дзяржава i права Беларускай CCP у перыяд калектывізацыі сельскай гаспадаркі і рэпрэсійных дзеянняў дзяржаўных органаў супраць народа (1930 - 1938 rr.). С. 21. • [51]

2 25

Трэба адзначыць, што органы мясцовага самакіравання мала што маглі зрабіць для народа. Улады з імі звычайна не лічыліся.

Палітычнае бяспраўе, сацыяльны і нацыянальны прыгнет насельніцтва Заходняй Беларусі выклікалі барацьбу за свае правы, за вызваленне з-пад польскай акупацыі.

Вызваленчая барацьба ў болыыасці выпадкаў была выклікана імкненнем да ўз'яднання з БССР. Партыйна- дзяржаўнае кіраўніцтва CCCP паўафіцыяльна падтрымлівала развіццё ідэі такога ўз'яднання і садзейнічала ўмацаванню веры ў яго ажыццяўленне.

23 жніўня 1939 r., ва умовах абвостранага міжнароднага становішча, урад CCCP падпісаў з гітлераўскай Германіяй дагавор аб ненападзенні. Пакт быў дапоўнены сакрэтнымі пратаколамі, па якіх тэрыторыя Польшчы і шэрагу іншых краін падзялялася на сферы уплыву CCCP і Германії. Уста- наўлівалася, што мяжа гэтых сфер павінна праходзіць па лініі рэк Нарэў, Буг, Вісла, Сан. Заходняя Беларусь і Заходняя Україна прызнаваліся сферай інтарэсаў CCCP.

Засцярогшы сябе на ўсходзе, гітлераўская Германія 1 ве- расня 1939 г. пачала даўно спланаваную вайну супраць Польшчы. 17 верасня Чырвоная Армія перайшла мяжу, што аддзяляла Заходнюю Беларусь ад БССР. Ha ўсёй заходняй тэрыторыі пачалі стварацца часовыя органы народнай улады - камітэты сёл, сялянскія валасныя камітэты, з'езды і нарады сялянскіх камітэтаў валасцей і паветаў, упраўленні гарадоў і паветаў, упраўленні абласцей. Ba ўсе ўладныя структуры ўвайшлі прадстаўнікі Чырвонай Арміі. [52]

22 кастрычніка на аснове савецкай выбарчай сістэмы на тэрыторыі Заходняй Беларусі былі праведзены выбары ў Народны (Нацыяналъны) сход. Удзельнічаць у іх мелі права ўсе жыхары, якія дасягнулі 18 гадоў. Было створана 929 выбар- чых акруг і выбрана 927 дэпутатаў.

Народны (Нацыянальны) сход пачаў сваю работу 28 кастрычніка 1939 г. у Беластоку. Ha парадку дня стаялі наступ- ныя пытанні: 1) аб дзяржаўнай уладзе; 2) аб уваходжанні Заходняй Беларусі ў склад БССР; 3) аб канфіскацыі памеш- чыцкіх земляў; 4) аб нацыяналізацыі банкаў і буйной прамы- словасці.

У адпаведнасці з разгледжанымі пытаннямі былі адобраны чатыры дэкларацыі, абвясціўшыя ўстанаўленне савецкай улады на тэрыторыі Заходняй Беларусі.

Дэкларацыі Народнага (Нацыянальнага) сходу сталі пра- вавой асновай для прыняцця 2 лістапада 1939 г. Вярхоўным Саветам CCCP пастановы "Аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад Саюза CCP з аб'яднаннем яе з Беларускай CCP". 14 лістапада Вярхоўны Савет БССР пастанавіў прыняць Заход- нюю Беларусь у склад БССР і "ўз'яднаць тым самым бела- рускі народ у адзінай беларускай дзяржаве" .

4 снежня 1939 г. Прэзідыум Вярхоўнага Савета CCCP вы- даў указ аб стварэнні на тэрыторыі Заходняй Беларусі пяці абласцей - Баранавіцкай, Беластоцкай, Брэсцкай, Віленскай і Пінскай. У студзені 1940 г. указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР 32 паветы бьші рэарганізаваны ў 101 раён. 3 мэтай стварэння савецкіх органаў улады і кіравання указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР 7 снежня 1939 г. на тэрыторыі Заходняй Беларусі былі зацверджаны абласныя вы- канаўчыя камітэты, хоць у адпаведнасці з Канстытуцыяй 1937 г. папярэдне было неабходна правесці выбары ў мясцо- выя Саветы. Аблвыканкамы у сваю чаргу фарміравалі рай- і сельвыканкамы. Выбары ў мясцовыя Саветы на тэрыторыі Заходняй Беларусі адбыліся 15 снежня 1940 г.

Мн., 1969. С. 374.

Такім чынам, у кастрычніку 1939 г. адбыўся працэс тэры- тарыяльнай кансалідацыі беларускай нацыі ў яе этна- графічных межах. Аднак неўзабаве Віленскі край у сувязі з пактам Молатава - Рыбентропа быў перададзены Літве.

Трэба адзначыць, што станаўленне савецкай сістэмы кіравання суправаджалася парушэннямі законнасці - высыл- кай у глыб краіны былых дзяржаўных служачых (нават леснікоў), гандляроў, рамеснікаў. Дэпартацыя матывавалася неабходнасцю ачысціць край ад буржуазных элементаў і "ворагаў народа". Мясцовым кадрам, у тым ліку і былым членам КПЗБ і КСМЗХ, выказваўся "палітычны недавер", а на кіруючыя пасады назначаліся, як правіла, работнікі, якія прыязджалі з усходніх абласцей рэспублікі (больш за 14 тыс. чалавек). Няведанне многімі з іх мясцовай спецыфікі пры- водзіла да грубых памылак у рабоце і выклікала незадаволе- насць насельніцтва. Да 1941 г. паміж заходняй і ўсходняй часткамі Беларусі заставалася дэмаркацыйная лінія, а ў ад- носінахлюдзей на працягудоўгага часу захоўвалася дзяленне на "заходнікаў" і "ўсходнікаў".

16 лістапада 1939 г. паміж савецкім урадам і ўрадам Германії бьшо заключана пагадненне аб перасяленні асоб беларускай нацыянальнасці з польскіх тэрыторый, акупіраваных трэцім рэйхам, на беларускія землі, якія адышлі да CCCP. Многіх перасяленцаў напаткаў трагічны лес: яны сталі ахвя- рамі органаў НКУС.

Аднак, нягледзячы на ўсе выдаткі, трэба адзначыць, што ўз'яднанне Заходняй і Усходняй Беларусі ў адзіную Белару- скую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку было актам гістарычнай справядлівасці. Яно паклала канец падзелу Беларусі, аднавіла яе тэрытарыяльную цэласнасць, уз'яднала беларускі народ у адзіную сям'ю.