Палпгычны ладВялжагакняства Лггоускага у ХІУ - першай палове ХУІ ст.

Пытанне дзяржаунага ладу ВКЛ, у склад якога уваходзша Беларусь, - адно з найбольш складаных, асаблІва у раскрыцщ праблемы дзяржаунага уладкавання.

У XIV - XVI стст. Вялжае княства Лпоускае па форме праулення было феадальнай манархІяй.

таннямІ знешняй палІтьжІ, камандавау узброенымІ сшамІ,

выдавау граматы і Іншыя прававыя акты, ажыццяуляу вы- [7]

шэйшы суд у дзяржаве, валодау правам заканадаучай шщыятывы і г.д. Але ж найбольш важныя пытаннІ ён павшен быу вырашаць разам з Радай Вялжага княства Лггоускага .

Таюм чынам, улада гаспадара не была абсалютнай, яна была абмежавана Радай, у склад якой уваходзйй вярхІ класа феадалау. Акрамя таго, улада манарха абмяжоувалася соймам, дзе был! прадстаушю і павятовай шляхты.

Прававое становшча Рады замацавана у прывшеях 1492 і 1506 гг. Напрыклад, у 1492 г. законам было установлена, што у выпадку разыходжання у Радзе меркаванняу вялІкага князя і радных паноу гаспадар быу абавязаны выконваць тое, што параяць яму паны-рада. Абмежаванне улады вялжага князя у далейшым было заканадауча замацавана і у Статуце 1529 г.

Рада як вышэйшы орган дзяржаунай улады набыла свае самастойнае значэнне у 40-я гг. XV ст. У яе склад уваходзнн вышэйшыя службовыя асобы дзяржавы (ваяводы, кашталя- ны, старасты, гетман, канцлер, маршалак земсю), каталІцкІя епІскапы і найбуйнейшыя феадалы, якІя называлІся панамІ- радай. Сябрам! Рады не маглІ быць шшаземцы і простыя людз!.

Рада з'яулялася пастаянна дзеючым дзяржауным органам. Яна не мела строга акрэсленых паунамоцтвау і магла вырашаць любое пытанне унутранага і знбшняга жыцця дзяржавы. У прыватнасщ, у кампетэнцыю Рады уваходзшІ выбранне вялІкага князя, абарона дзяржавы, вырашэнне мІжнародных спрау, абмеркаванне і прыняцце заканадаучых актау, заслу- хоуванне справаздач некаторых службовых асоб, разгляд найважнейшых судовых спрау і Інш.

ТакІм чынам, Рада бьша вьжанауча-распарадчым, закана- даучым, судовым і кантралюючым органам. Яе галоунае прызначэнне заключалася у тым, каб ахоуваць правы магна- [8]

тау ад замахау з боку манарха - вялжага князя, а таксама ахоуваць тэрвітарвіялвную недатвікалвнасцв дзяржавві.

Сойм - ввішэйшві агулвнадзяржаунві заканадаучві орган - бярэ пачатак ад старажвітнвіх вечаввіх сходау, яюя прві феа- дагпзме ператварвілюя у саслоуна-класаввія органві феадалау. Пачатак рэгулярнага склжання соймау адносщца да XV ст. .

Парадак работві сойма, яго кампетэнцвія да XVI ст. рэгу- лявалюя зввічаёввім правам. Спачатку у сойм уваходзЫ усе буйнвія феадалві, яюя з'яулялюя сябрамІ Радві, службоввія асобві цэнтралвнай і мясцовай адмшютрацвп, а таксама уся шляхта. Але рашэнш, як правша, ввіносйлся вялМм князем і панамІ-радай, а дробнвія і сярэдшя феадалві прві гэтвім толвю првісуппчагй, шакш кажучві, валодалІ дарадчвім, а не pa- шаючвім голасам. Таму соймві гэтага первіяду бвйн болвш дарадчвімІ, чвім заканадаучвімР.

У XVI ст. заканадаучвія функцвй сойму пашвірвілюя. У тэ- тві час ён з усесаслоунага ператварвіуся у прадстаушчві орган, на пасяджэнш якога з'яулялася не уся шляхта, а толвю яе прадстаунш - па два дэпутатві (паслві) ад кожнага павета, яюя выбІралюя на павятоввіх соймжах. Акрамя гаспадара, паноу-радві, службоввіх асоб цэнтралвнага і мясцовага юравання у рабоце валвнвіх соймау прьшалІ удзел каташцюя і праваслаунвія ешскапві, Ігумены манаствіроу і кляштарау.

Некаторвія псторвію права адзначаюцв, што на сойме не мелІ права првісуппчацв прадстаушю мяшчан і сялян , але гэта не зуЫм дакладнвія звестю. Ha самой справе у 1568 г. мяшчане сталІчнай Вшвш атрьшалІ месца на сойме па првік- ладзе Кракава. 1м бвіло даравана права пасвілацв на валвнві

Прывшей Ka3iwiipa (1447 г.) стварыу юрыдычныя умовы, у ciny яюх ВЯЛІКІ князь павІнен быу склшаць вальны сойм, Kani яму былІ патрэбны сродкІ для абароны.

польст M.B. Псторыя Беларусь С. 82 - 86.

2

Гл.: ЮхоЯ.А. KapoTKi нарыс псторьндзяржавы і права Беларусь С. 78.

з

Гл.: Довнар T.H., Шелкопляс B.A. Государство и право Беларуси в XIV-XVI вв. С. 13.

сойм двух-трох бурмютрау, яюя мапп вьжазвацца толвю та- дві, rami зойдзе размова аб горадзе Вшвш .

Ад саслоунага прадстаунщтва залежау і характар дзяр- жауна-прававвіх актау, якІя прымалІся на сойме і адлюст- роувалІ вузкакласаввія Інтарэсві свецюх і духоунвіх феадалау.

Пэунвіх тэрмшау склІкання валвнвіх соймау не юнавала, янві збІралІся па мерві патрэбві. У другой палове XVI ст. бві- ла зроблена спроба заканадауча ввізначвіцв кампетэнцвію сойма. Ён перш за усё разглядау пвітаннІ ввібрання вялІкага князя; аб вайне і мІрві; узаемаадноЫн з ІншвімІ крашамц првіняцця заканадаучвіх актау; устанаулення новвіх падаткау; разгляду крвімІналвнвіх спрау, у яюх закраналюя Інтарэсві дзяржавві наогул, вялІкага князя щ знатнвіх асоб.

Усе пвітанш на сойме фактвічна ввірашалІся гаспадаром і паНаМі-радай, а прадстаушю павятовай шляхтві толвю прві- cyrHiHani прві гэтвім. Аднак удзел шляхтві у рабоце сойма садзейшчау прапагандзе у паветах яго рашэнняу і ввікананню првінятвіх пастаноу на месцах.

Разгледжанвія ввішэй палІтвічнвія установві - Рада і сойм -

мелІ аналоги у Полвшчві. Але не трэба думацв, як гэта часам

робяцв некаторвія даследчвію, што тут мві маем справу з yc-

тановамІ, механічна запазвічанам! з полвскага дзяржаунага

права. Правшвнае, на наш погляд, меркаванне па адзначанвім

пвітанш ввіказвае M.B. Доунар-ЗаполвскІ. Ён niuia: "...абедзве

гэтвія установві ввірасти арганІчна з асноу старажвітнарускага

права і нават назва іх не з'яуляецца запазвічаннем з полвскага

права. Ha самой справе тэрмш "сойм", у сэнсе з'езд, вядомві

старажвітнарускаму праву з XI ст.

веча-сходка. "Рада" - агулвнаславянскае слова і у заходне-

русКіх актах ужвіваецца замест слова "дума" з XIII ст., г. зн.

да пранжнення полвскага уплвіву. У лацшсюх актах "рада"

перакладаецца словам "сенат", якое часта ужвівалася і у бе-

„2

ларускан мове .

У Ыстэме органау дзяржаунага юравання значная роля належала ввішэйшвім службоввім асобам, паунамоцтвві яюх [9]

рэгулявагися пераважна звычаёвым правам. Маршалах земст, напрыклад, з'яуляуся ахоунжам парадку і этыкету пры вя- лжакняжацюм двары. Яго намеснжам быу маршалакдворны. УзброенымІ ciriaMi дзяржавы юравау гетман найвышшы, яю меу, асаблІва у час вайны, вялшя паунамоцтвы. Яго намеснжам быу гетман дворны, або польны, яю узначальвау частку войскау, часцей за усё размешчаных пры гранщы, і зна- ходзгуся з іМі у полк Дзяржауную канцылярьпо узначальвау канцлер, пры іМ был! nicapbi, сакратары і іх памочнш (дзяю). Канцлер зберагау дзяржауную пячатку, без прыкладання якой законы не набывагп сшы, падтсвау найважнейшыя дзяржауныя дакументы, разам са сеаіМ намеснжам - пад- канцлерам - удзельшчау у падрыхтоуцы і канчатковым рэда- гавашн заканадаучых актау.

ДзяржаунымІ фшансамІ і скарбам загадвау падскарбт земст. Яго намеснжам быу падскарбш дворны, а памоч- HiKaMi - скарбнЫ і скарбавыя nicapbi.

СпецыфІчнае становІшча сярод службовых асоб займагп вялжакняжацюя дваране і ураднМ. Яны непасрэдна нести службу у вялжага князя і вышэйшых прадстаунжоу улады, BbiKOHBani судовыя рашэнні, уводзш вауладанне маёнткамл рабш рэвІзЙ (дюстрацьп), спаганядІ шшснмю па падатках, сачьин за будаунщтвам дарог, мастоу і iHui.

Мясцовыя органы удады і юравання на дзяржауных землях будавалюя у адпаведнасщ з іх адмшютрацыйна-тэрыта- рыяльным падзелам. Да утварэння ваяводствау і паветау асобныя землІ юравапюя HaMecHiKaMi вялжага князя. Пры намеснжах быгн таюя службовыя асобы, як ключнж, гарад- нІчы, щвун, канюшы, лясшчы, пасады яка. у асноуным за- сталюя і пасля адмшютрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565-1566 rr., што падзялша Вялжае княства НІтоускае на ваяводствы (акрамя юнаваушых раней уводзшся і новыя), паветы і воласщ.

Саслоуна-прадстаунІчымІ органам! мясцовай улады выступал! павятовыя і ваяводсюя соймш. У іх удзельшчагн усе землеуласнш павета щ ваяводства.

Мясцовыя органы улады мелІ шыроюя паунамоцтвы і мала залежагп ад цэнтральных органау. У сваей дзейнасщ яны

юравалюя агульнадзяржаунымІ нарматыуным! актамІ і мяс- цовым звычаёвым правам, а таксама актам! мясцовай ад- мшютрацьп.

Ha тэрыторьп ваяводства прадстаунжом вышэйшай улады быу ваявода. Ён узначальвау адмшстрацыйныя, гаспадарчыя, ваенныя і у значнай ступеш судовыя органы. Ваявода - буйны феадал з ураджэнцау ВКЛ - пажыццёва прызначауся вялшм князем і Радай. БлІжэйшым памочнжам ваяводы быу кашта- лян, яю узначальвау войска галоунага замка і апалчэнне.

Ключнж адказвау за спагнанне падаткау і чыншу, гарад- шчы быу камендантам замка, лоучы і лясшчы наглядалІ за ляснымІ і паляунІчым 1 утоддзям 1.

Юраунжом адмшютрацьп у павеце быу староста, яю таксама прызначауся вялшм князем і Радай з лжу буйных феа- далау. Намесшкам яго быу падстараста. Паунамоцтвы стара- сты бьйн блІзюя да паунамоцгвау ваяводы, у тым лжу і у га- лше правасуддзя. Памочнжам старасты па ваенных справах быу павятовы маршалак, яю камандавау павятовым апалчэн- нем шляхты. Ён жа, як правша, старшынствавау на пасяджэн- нях павятовага соймжа.

НІжэйшым звяном у сІстэме мясцовага юравання (на узроунІ воласці) бьйн дзяржауцы - юраунш дзяржауных і вялжакняжацюх маёнткау. Да XV ст. дзяржауцы называться щвунамь Яны мел! права вяршыць суд над yciMi простым! людзьмІ, яюя жьпи на падначапенай iM тэрыторьп. Гэтакжа, як ваяводы i старасты, дзяржауцы нести адказнасць за сваю дзейнасць перад урадам. ПамочнжамІ дзяржауцау быгп сельсюя войты, яюя сачылІ за падтрыманнем парадку у сёлах i выкананнем феадальных павшнасцей сялянамь У мясцовас- цях, дзе жылІ дзяржауныя сяляне i не бьшо замкау щ маёнткау, дзешичаги органы сялянскага самаюравання i выбраныя iMi старцы.

Органы мясцовага юравання i самаюравання у гарадах Бе- ларуЫ, яюя рэгуляваги жыццядзейнасць карпарацый мяшчан, значна адрозшвагнся ад друпх мясцовых органау улады на месцах.

скае права, і тыя, яюя іх не мель Гарады, яюя атрымагп пры- BLiei, выключался з адмшютрацьп ваявод і старастау, у іх утваралюя органы гарадскога юравання (магистрат) у спа- лучэннІ з некаторы\п элементам! самаюравання.

У магістрат (Раду) уваходзии войт, бурмютры, радцы і лаунш. Войт стаяу на чале гарадской адмшютрацьп i суда, прызначауся на гэтую пасаду урадам з лжу феадалау або га- раджан і ажыццяуляу правасуддзе сумесна з сябрамІ гарадской Рады і лаушкам! (засядацелямІ). Войт мог прызначыць сабе намеснжа - лент-войта. Памочнжам войта па юраванш cnpaeaMi у горадзе быт бурмютры, яюя прызначалюя або зацвярджалюя войтам з лжу сяброу гарадской Рады.

У большасщ беларусюх гарадоу Рада складалася прык- ладна з 6-20 чалавек. Як правша, у яе уваходзии найбольш багатыя купцы, юраунш рамесных цэхау, багатыя майстры- рамеснІкІ. У адных гарадах Рада выбІралася мяшчанамІ, у друпх яе фармІравау войт. Рада вызначала асноуны напрамак развщця гарадской гаспадарю і юравала пытаннямІ доб- раупарадкавання і утрымання у баявой гатоунасщ абарончых збудаванняу, займалася зборам сродкау на гарадсюя патрэбы, ажыццяуляла кантроль за іх расходаваннем і г.д.

Прыватнауласнщюя гарады быт уласнасцю асобных кня- зёу і паноу. Таму юраванне у іх залежала ад волІ уладальнжа, яю мог дазволщь утварэнне мясцовых органау у адпаведнасщ з магдэбургсюм правам або прызначыць у горад свайго на- меснжа-юраунжа.

3.4.