Кароткі агляд права Беларусі ўдругой палове ХУІ - XVIII ст.

У другой палове XVI - XVIII ст. галоўнай крыніцай права на Беларусі, як і ва ўсім Вялікім княстве Літоўскім, з'яўляўся III Статут Вялікага княства Літоўскага. Пачалі рабіцца шматлікія спробы ўнесці ўяго змены, паколькі Статут 1588 г.

Важнай крыніцай права ў XVIII ст. становіцца звод законаў пад назвай "Валюміна легум" ("Кніга законаў"), у якім бьші сабраны соймавыя пастановы, прывілеі і іншыя нарматыўна- прававыя акты, якіядзейнічалі натэрыторыі Польшчы, Вялікага княства Літоўскага і Правабярэжнай Украіны да 1793 - 1795 гг. Упершыню 8 тамоў "Валюміна легум", у якіх сабраны акты за 1347 - 1779 rr., бьші выдадзены ў Варшаве ў 1732 - 1782 гг.

Такім чынам, у гэтым выданні бьші змешчаны нарма- тыўна-прававыя акты, якія дзейнічалі, і тыя, што фактычна страцілі юрыдычную сілу.

Дарэчы, "Валюміна легум" - неафіцыйнае выданне і не з'яўляецца поўным зборам законаў. Побач з актамі з ары- гінальных крыніц у гэты зборнік уключаны і дакументы, якія былі змешчаны ў працах асобных аўтараў. Для вывучэння гісторыі дзяржавы і права Вялікага княства Літоўскага асаб- лівую каштоўнасць маюць акты "Валюміна легум" аб дзей- насці органаў дзяржаўнага кіравання і ўлады, сацыяльна- эканамічным становішчы насельніцтва .

Значэнне крыніцы права мелі таксама акты, якія былі

змешчаны ў якасці дадаткада Статута 1588 г. і выдадзены на

2

польскай мове ў 1648, 1693, 1744 і 1786 гг. У тэксце трэцяга Статута Вялікага княства Літоўскага выдання 1786 г. былі змешчаны закон аб утварэнні Галоўнага трыбунала і камен- тарыі да яго, алфавітна-прадметны ўказальнік і некаторыя соймавыя пастановы XVIII ст.

Найбольш значныя змяненні права адносяцца да другой паловы XVIII ст., асабліва да перыяду дзейнасці Чатырохга- довага сойма, які зацвердзіў Канстытуцыю 3 мая 1791 г.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай па наказе Ka- цярыны II ад 28 мая 1772 г. на ўключанай у склад Pacii тэры- торыі былі створаны Пскоўская і Магілёўская губерні. Уста- наўлівалася, што "суд і расправа" ў гэтых землях, якія ты- чацца асабістых спраў, павінны разглядацца на падставе мяс- цовых "законаў і звычаяў і іх моваю", гэта значыць - па Ста- [33]

туце 1588 г. "Справы ж, што парушалі спакой i цішыню гра- мадзян", падлягалі разгляду ва установах, "кои от власти верховной на то устроены" .

Такім чынам, крыніцамі права ў Пскоўскай і Магілёўскай губернях па найбольш важных крымінальных справах, асаб- ліва па справах аб дзяржаўных злачынствах, з'яўляліся Ca- борнае ўлажэнне 1649 r., "Артыкул воінскі" і іншыя акты pa- сійскай дзяржавы. Дакладнага размежавання, па якіх крымінальных справах прымяняліся нормы Статута 1588 r., а па якіх - рускае заканадаўства, не было. Указам Сената ад 8 мая 1773 г. у далучаных да Расійскай Імперыі дзвюх беларускіх губернях ствараліся губернскія і правінцыяльныя суды.

прадаваць беларускіх сялян без зямлі, бо "белорусское шля-

к „2

хетство издавна не имело сего в обыкновении .

Далучэнне ўсходніх раёнаў Беларусі да Pacii ў выніку пер- шага падзелу Рэчы Паспалітай выклікала неабходнасць унесці змены ў парадак разгляду спраў у Галоўным судзе BKJI (тры- бунале). Згодна з соймавай пастановай 1775 г. ён павінен быў праводзіць свае сесіі замест Вільні, Менска і Наваградка толькі ў Вільні і Гародні. Пачатак Віленскай сесіі Галоўнага судаўстанаўліваўся 15лістапада, Гарадзенскай- 1 мая.

Сойм Рэчы Паспалітай у 1786 г. змяніў тэрміны правяд- зення сесій земскіх судоў. Так, суды Менскага і Берасцейска- га ваяводстваў павінны былі разглядаць справы на адной сесіі з 1 кастрычнікада 31 студзеня заместтрох сесій, якія прадуг- леджваліся Статутам. Змяняліся тэрміны правядзення сесій земскіх судоў і ў іншых ваяводствах і паветах.

Белоруссия вэпохуфеодалйзма. Т. 3. С. 26. Там жа С. 50.